Zwrot nienależnie wyegzekwowanego świadczenia

Kiedy wyegzekwowane świadczenie może być nienależne?

Dochodzenie zwrotu pieniędzy wyegzekwowanych przez komornika najczęściej opiera się na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu i nienależnym świadczeniu. Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego ten, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, powinien wydać korzyść w naturze, a gdy nie jest to możliwe – zwrócić jej wartość. Art. 410 K.c. wskazuje natomiast, kiedy świadczenie jest nienależne, między innymi wtedy, gdy podstawa świadczenia odpadła albo zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty.

W praktyce do takiej sytuacji może dojść, gdy nakaz zapłaty został doręczony wadliwie, dłużnik uzyskał przywrócenie terminu albo skutecznie złożył sprzeciw, a nakaz utracił moc już po przeprowadzeniu egzekucji. Jeżeli następnie powód cofnął pozew i sprawa nie została merytorycznie rozpoznana, osoba, od której wyegzekwowano pieniądze, może żądać ich zwrotu. Musi jednak wykazać, że po stronie wierzyciela doszło do wzbogacenia, po jej stronie do zubożenia, a podstawa zatrzymania pieniędzy odpadła.

Nie oznacza to, że sąd w sprawie o zwrot ograniczy się wyłącznie do sprawdzenia, czy nakaz zapłaty został wyeliminowany z obrotu. Sąd może badać również to, czy zobowiązanie faktycznie istniało. Jeżeli wierzyciel udowodni, że dług był rzeczywisty i wymagalny, żądanie zwrotu może zostać oddalone mimo wcześniejszych wad doręczenia lub późniejszego cofnięcia pozwu.

Jak wierzyciel może bronić się przed zwrotem świadczenia?

Pozwany wierzyciel może przede wszystkim twierdzić, że świadczenie nie było nienależne, ponieważ dłużnik faktycznie był zobowiązany do zapłaty. Wtedy powinien przedstawić dowody istnienia roszczenia, na przykład umowę, faktury, rozliczenia, wezwania do zapłaty, potwierdzenia wykonania usługi albo inne dokumenty, z których wynika wysokość i wymagalność długu. Ciężar dowodu wynika z art. 6 K.c. oraz art. 232 K.p.c.

Drugą linią obrony może być art. 409 K.c. Pozwany może powoływać się na to, że korzyść zużył albo utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Nie wystarczy jednak ogólne stwierdzenie, że pieniądze zostały wydane. Jeżeli środki posłużyły do spłaty własnych zobowiązań, zakupu majątku lub pokrycia wydatków, które i tak musiałyby zostać poniesione, sąd może uznać, że wzbogacenie nadal istnieje w innej postaci albo że pozwany zaoszczędził wydatek. Ponadto z art. 409 K.c. wynika, że ochrona nie działa, jeżeli pozwany w chwili zużycia środków powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Wierzyciel może też powołać się na art. 411 K.c. Przepis ten przewiduje przypadki, w których zwrot świadczenia jest wyłączony. Szczególne znaczenie może mieć art. 411 pkt 3 K.c., zgodnie z którym nie można żądać zwrotu świadczenia spełnionego w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu. To istotne zwłaszcza tam, gdzie spór dotyczy tego, czy dłużnik może odzyskać pieniądze mimo upływu terminu przedawnienia. Szerzej podobny problem omawiają skutki spełnienia przedawnionego świadczenia.

Jeżeli dłużnikiem był konsument, trzeba dodatkowo uwzględnić art. 117 § 2¹ K.c. Po upływie terminu przedawnienia co do zasady nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przeciwko konsumentowi, a sąd bierze tę kwestię pod uwagę z urzędu. Nie jest to jednak proste przełożenie na każdą sprawę o zwrot po egzekucji, ponieważ znaczenie mają okoliczności zapłaty, przymus egzekucyjny, treść tytułu wykonawczego i moment podjęcia czynności przez strony. W praktyce warto odróżniać zarzut przedawnienia z urzędu (konsument) od sytuacji, w której dłużnik dobrowolnie spełnia świadczenie po terminie.

Podstawową procedurę dochodzenia zwrotu opisujemy w poradniku o tym, jak odzyskać pieniądze niesłusznie pobrane przez komornika. Ocena może być bardziej złożona, gdy prowadzona była egzekucja przeciwko spadkobiercy albo egzekucja długu po rozwodzie, ponieważ wtedy trzeba dodatkowo ustalić zakres odpowiedzialności konkretnej osoby.

Cofnięcie pozwu a przerwanie biegu przedawnienia

Zgodnie z art. 203 § 2 K.p.c. pozew cofnięty nie wywołuje skutków prawnych, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Oznacza to, że samo cofnięcie pozwu bez zrzeczenia się roszczenia może prowadzić do wniosku, iż przerwa biegu przedawnienia wywołana pozwem zostaje unicestwiona. Wierzyciel nie powinien więc automatycznie zakładać, że cofnięty pozew zachował wszystkie skutki materialnoprawne.

Osobno należy jednak oceniać wniosek o wszczęcie egzekucji. Art. 123 § 1 pkt 1 K.c. stanowi, że bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem albo innym organem powołanym do egzekwowania roszczeń danego rodzaju, jeżeli czynność została podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Wniosek egzekucyjny złożony do komornika może więc być traktowany jako odrębna czynność przerywająca przedawnienie.

W sprawach, w których nakaz zapłaty utracił moc dopiero po przeprowadzeniu egzekucji, ocena skutków przedawnienia bywa sporna. Znaczenie mają w szczególności: data wymagalności roszczenia, data wniesienia pozwu, data cofnięcia pozwu, data złożenia wniosku egzekucyjnego, to, czy egzekucja została cofnięta, oraz czy dłużnik działa jako konsument czy przedsiębiorca. Przy roszczeniach gospodarczych warto osobno sprawdzić terminy przedawnienia, bo często są krótsze niż ogólny termin sześcioletni.

Jeżeli problem dotyczy także działań komornika, zajęcia rachunku, wynagrodzenia albo błędnego rozliczenia kwot, trzeba pamiętać, że środkiem kontroli czynności egzekucyjnych może być skarga na czynności komornika. Co do zasady wnosi się ją w krótkim terminie, dlatego nie należy odkładać analizy dokumentów z egzekucji.

Przedawnienie i nienależne świadczenie – na co uważać?

Ogólny termin przedawnienia roszczeń majątkowych wynosi obecnie 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata, chyba że przepis szczególny przewiduje inny termin. Koniec terminu przedawnienia przypada zasadniczo na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu albo ugodą co do zasady przedawnia się z upływem 6 lat, ale roszczenia o świadczenia okresowe należne w przyszłości przedawniają się z upływem 3 lat. W sprawach po nakazie zapłaty trzeba więc rozdzielić kilka pytań: czy nakaz skutecznie się uprawomocnił, czy później utracił moc, czy wierzyciel miał tytuł wykonawczy w chwili egzekucji oraz czy wniosek egzekucyjny skutecznie przerwał bieg przedawnienia.

Art. 411 pkt 1 K.c. stanowi, że co do zasady nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający wiedział, że nie był zobowiązany. Ten wyjątek nie działa jednak między innymi wtedy, gdy świadczenie zostało spełnione w celu uniknięcia przymusu. Egzekucja komornicza jest klasycznym przykładem sytuacji przymusowej, dlatego wierzyciel nie powinien mechanicznie powoływać się na samą wiedzę dłużnika o braku obowiązku zapłaty. Trzeba analizować konkretny stan faktyczny.

Jak przygotować sprawę o zwrot wyegzekwowanych kwot?

Osoba dochodząca zwrotu powinna zebrać pełną dokumentację pierwotnego postępowania i egzekucji. Szczególnie ważne są: nakaz zapłaty, potwierdzenia doręczeń, wniosek o przywrócenie terminu, sprzeciw, postanowienie o utracie mocy nakazu albo umorzeniu postępowania, zawiadomienia komornika o zajęciu rachunku lub wynagrodzenia, plan podziału, potwierdzenia przelewów oraz korespondencja z wierzycielem.

W pozwie należy jasno wskazać, jaka kwota została wyegzekwowana, kiedy i na jakiej podstawie. Warto rozdzielić należność główną, odsetki, koszty procesu i koszty egzekucyjne, ponieważ nie zawsze każda z tych kwot będzie oceniana tak samo. Należy też wskazać, od kiedy żądane są odsetki za opóźnienie – najczęściej od wezwania do zwrotu albo od doręczenia pozwu, zależnie od okoliczności.

Przed wniesieniem pozwu dobrze jest wysłać do wierzyciela pisemne wezwanie do zapłaty. W wezwaniu warto powołać się na utratę podstawy prawnej egzekucji, wskazać numer sprawy sądowej i komorniczej oraz wyznaczyć konkretny termin zwrotu. Jeżeli wierzyciel odmówi, jego odpowiedź może pokazać, jakie argumenty będzie podnosił w sądzie.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać spory o zwrot wyegzekwowanych pieniędzy. Podobne mechanizmy pojawiają się także w innych kategoriach spraw, na przykład przy rozliczeniach takich jak bezpodstawne wzbogacenie a świadczenia ZUS.