Dług alimentacyjny a wątpliwości co do ojcostwa – co zrobić?

Alimenty trzeba płacić, dopóki istnieje ważny tytuł

W pierwszej kolejności trzeba oddzielić dwie sprawy: biologiczne ojcostwo i prawny obowiązek alimentacyjny. Dla komornika, sądu karnego i funduszu alimentacyjnego znaczenie ma przede wszystkim to, czy istnieje tytuł wykonawczy, na przykład wyrok, ugoda sądowa albo ugoda zatwierdzona przez sąd. Dopóki taki tytuł nie zostanie zmieniony albo uchylony, egzekucja może być prowadzona.

Zgodnie z art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych wobec dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na jego utrzymanie i wychowanie. Wysokość alimentów zależy natomiast od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Oznacza to, że nie można bezpiecznie przyjąć zasady: „nie mam pewności, więc przestaję płacić”. Takie działanie może zwiększyć zadłużenie, utrwalić egzekucję komorniczą, uruchomić działania gminy jako organu właściwego dłużnika, a w skrajnych przypadkach doprowadzić do odpowiedzialności karnej za niealimentację.

Wątpliwości co do ojcostwa – od czego zacząć?

Najważniejsze jest ustalenie, skąd wynika Pana status ojca w dokumentach. Inaczej wygląda sytuacja męża matki, inaczej mężczyzny, który uznał dziecko przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, a jeszcze inaczej osoby, której ojcostwo ustalono wyrokiem sądu.

Jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, działa domniemanie, że pochodzi od męża matki. Takie domniemanie można obalić tylko przez powództwo o zaprzeczenie ojcostwa. Mąż matki ma na to co do zasady rok od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Jeżeli ojcostwo zostało uznane, właściwą drogą jest zwykle powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Mężczyzna, który uznał ojcostwo, może je wytoczyć w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi. Po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności takie powództwo nie może być wytoczone przez matkę ani przez mężczyznę, który uznał ojcostwo.

Jeżeli ojcostwo zostało już ustalone wyrokiem sądu, sytuacja wymaga szczegółowej analizy akt. Czasem trzeba rozważyć środki zaskarżenia, wznowienie postępowania albo zwrócenie się do prokuratora o podjęcie działań, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego. Sam prywatny test DNA albo odmowa matki udziału w badaniu nie zmieniają automatycznie aktu urodzenia ani wyroku alimentacyjnego.

Odmowa badań DNA przez matkę dziecka

Jeżeli sprawa o pochodzenie dziecka trafi do sądu, badanie DNA może być kluczowym dowodem. Sąd nie powinien opierać się wyłącznie na twierdzeniach jednej strony, lecz ocenia cały materiał dowodowy: dokumenty, zeznania świadków, okoliczności relacji stron oraz ewentualną odmowę współpracy przy badaniu.

Odmowa matki udostępnienia materiału genetycznego nie oznacza jeszcze automatycznego wygrania sprawy przez ojca, ale może mieć znaczenie dowodowe. W praktyce trzeba złożyć prawidłowy pozew lub wniosek, wskazać dowód z opinii biegłego z zakresu badań DNA i wykazać, dlaczego sprawa nie może zostać wyjaśniona bez tego dowodu.

Jeżeli terminy do samodzielnego wytoczenia powództwa już minęły, warto rozważyć wniosek do prokuratora o wytoczenie powództwa. Prokurator może działać w sprawach o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa, ale nie ma obowiązku przychylić się do każdego wniosku. Trzeba przedstawić konkretne okoliczności, a nie tylko ogólne podejrzenia.

Powództwo o obniżenie alimentów

Jeżeli obecna wysokość alimentów jest zbyt wysoka w stosunku do aktualnych możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, można wnieść pozew o obniżenie alimentów na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego w razie zmiany stosunków.

Zmianą stosunków może być na przykład trwała utrata części dochodów, choroba ograniczająca zdolność do pracy, powstanie nowych usprawiedliwionych obowiązków rodzinnych albo istotna zmiana potrzeb dziecka. Sąd nie uwzględni jednak samego faktu zadłużenia, jeżeli zobowiązany mógł płacić alimenty, ale tego nie robił. Nie wystarczy też powołanie się na dobrowolną rezygnację z pracy lub przejście na mniej dochodowe zajęcie bez ważnego powodu.

W pozwie warto jasno wskazać, od jakiej daty alimenty mają zostać obniżone, opisać zmianę sytuacji i załączyć dowody: umowę o pracę, zaświadczenie o dochodach, dokumentację medyczną, informacje o kosztach utrzymania oraz potwierdzenia spłat. Jeżeli sprawa dotyczy długotrwałej zaległości, przydatne może być także wyjaśnienie, jakie realne kwoty dłużnik jest w stanie płacić na bieżąco.

Czy można uchylić alimenty?

Uchylenie alimentów jest możliwe, ale wymaga podstawy prawnej. Najczęściej chodzi o sytuację, w której pełnoletnie dziecko może już utrzymać się samodzielnie, nie dokłada starań w celu usamodzielnienia się albo dalsze płacenie alimentów powodowałoby nadmierny uszczerbek po stronie rodzica. Przy dziecku małoletnim uchylenie alimentów jest wyjątkowe, bo dziecko co do zasady nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać.

W sprawie, w której głównym problemem są wątpliwości co do ojcostwa, uchylenie alimentów może być następstwem skutecznego podważenia ojcostwa, ale nie należy zakładać, że nastąpi automatycznie. Trzeba doprowadzić do zmiany stanu prawnego oraz do zmiany albo uchylenia tytułu alimentacyjnego. Do czasu rozstrzygnięcia sądu ryzyko dalszej egzekucji pozostaje realne.

Dług u komornika i w funduszu alimentacyjnym

Jeżeli alimenty były wypłacane z funduszu alimentacyjnego, dłużnik alimentacyjny ma obowiązek zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty.

W praktyce mogą więc istnieć równolegle: zaległość wobec dziecka lub matki jako przedstawiciela dziecka, koszty egzekucyjne oraz należność wobec gminy z tytułu funduszu alimentacyjnego. Zmniejszenie alimentów na przyszłość nie zawsze usuwa stary dług. Dlatego trzeba osobno analizować tytuł wykonawczy, okresy zadłużenia i to, komu dana kwota jest należna.

Ustawa przewiduje możliwość umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego w określonej części po kilkuletniej skutecznej egzekucji w wysokości nie niższej niż zasądzone alimenty. Niezależnie od tego organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika.

Akt oskarżenia za niepłacenie alimentów

Niepłacenie alimentów może być przestępstwem z art. 209 Kodeksu karnego, jeżeli zaległość stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Podstawowy typ czynu jest zagrożony grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Jeżeli niepłacenie naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, zagrożenie karą jest surowsze i wynosi do 2 lat pozbawienia wolności. W sprawach, w których wypłacane są świadczenia z funduszu alimentacyjnego albo odpowiednie świadczenia rodzinne, ściganie może odbywać się z urzędu.

Ważne znaczenie ma spłata zaległości. Sprawca czynu z art. 209 § 1 K.k. nie podlega karze, jeżeli nie później niż w terminie 30 dni od pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego uiścił w całości zaległe alimenty. Przy surowszym typie z art. 209 § 1a K.k. sąd co do zasady odstępuje od wymierzenia kary po zapłacie w tym terminie, chyba że wina i społeczna szkodliwość czynu przemawiają przeciwko temu. W każdej sprawie trzeba jednak sprawdzić daty przesłuchania, wysokość zaległości i zakres zarzutu.

Kontakty z dzieckiem i pozbawienie władzy rodzicielskiej

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest tym samym co pozbawienie kontaktów. Zgodnie z art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Kontakty mogą obejmować spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, rozmowy telefoniczne, korespondencję i komunikację elektroniczną.

Jeżeli matka dziecka odmawia jakichkolwiek kontaktów, a nie ma orzeczenia zakazującego kontaktów, można złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o uregulowanie kontaktów. Wniosek powinien być konkretny: dni, godziny, miejsce odbioru i odprowadzenia dziecka, wakacje, święta, kontakt telefoniczny lub internetowy. Samo żądanie „chcę widywać dziecko” zwykle jest zbyt ogólne.

Gdy kontakty są już ustalone orzeczeniem albo ugodą, a druga strona ich nie wykonuje lub wykonuje je niewłaściwie, można korzystać z procedury z art. 598¹⁵ i nast. Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może najpierw zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie, a przy dalszych naruszeniach nakazać zapłatę konkretnej kwoty.

Czy działania matki dziecka są nękaniem?

Dochodzenie alimentów, składanie wniosków egzekucyjnych, udział w sprawie o władzę rodzicielską albo zawiadomienie organów o zaległościach nie jest samo w sobie nękaniem. Są to działania przewidziane prawem, nawet jeżeli są dla dłużnika uciążliwe.

O nękaniu można mówić dopiero wtedy, gdy zachowanie drugiej osoby wykracza poza wykonywanie praw, jest uporczywe i wzbudza uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza prywatność. Każdy przypadek trzeba oceniać indywidualnie, na podstawie konkretnych wiadomości, połączeń, wizyt, gróźb czy innych zachowań.

Co warto zrobić krok po kroku?

Po pierwsze, należy ustalić, na jakiej podstawie powstało ojcostwo: małżeństwo z matką, uznanie ojcostwa, wyrok sądu czy inna sytuacja. Od tego zależy właściwy pozew, termin i krąg osób, które powinny być stronami postępowania.

Po drugie, trzeba zebrać dokumenty: odpis aktu urodzenia dziecka, wyrok lub ugodę alimentacyjną, pisma od komornika, decyzje i wezwania z gminy, akt oskarżenia, potwierdzenia wpłat, dokumenty o dochodach i kosztach utrzymania. Bez tych dokumentów trudno ocenić, czy realne jest podważenie ojcostwa, obniżenie alimentów albo wniosek o raty.

Po trzecie, jeżeli alimenty są za wysokie, warto rozważyć pozew o ich obniżenie wraz z wnioskiem o zabezpieczenie na czas procesu. Zabezpieczenie nie zawsze zostanie udzielone, ale w uzasadnionych przypadkach może ograniczyć narastanie nowych zaległości.

Po czwarte, przy sprawie karnej nie należy ignorować wezwań. Trzeba ustalić wysokość zaległości objętej zarzutem, datę pierwszego przesłuchania i możliwość spłaty całości albo znaczącej części długu. Nawet częściowe, regularne wpłaty mogą mieć znaczenie przy ocenie postawy oskarżonego.

FAQ

Podsumowanie

Dług alimentacyjny przy wątpliwościach co do ojcostwa wymaga działania na kilku poziomach. Trzeba ustalić podstawę prawną ojcostwa, sprawdzić terminy do jego podważenia, uporządkować sprawę alimentów w sądzie rodzinnym oraz osobno zająć się egzekucją komorniczą i należnościami wobec funduszu alimentacyjnego.

Największym błędem jest bierne czekanie albo samodzielne zaprzestanie płacenia. Takie działanie zwykle zwiększa zadłużenie i pogarsza sytuację w sprawie karnej. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest przygotowanie dokumentów, złożenie właściwych pism i równoległe dokumentowanie realnych wpłat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
4. Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - wykaz aktów prawnych MRPiPS