Darowizna nieruchomości a długi darczyńcy – kiedy grozi skarga pauliańska?

Pan Andrzej cztery lata temu zawarł związek małżeński i wraz z żoną zamieszkał u jej rodziców prowadzących gospodarstwo rolne. Po pewnym czasie teściowie przekazali młodemu małżeństwu dom oraz gospodarstwo w drodze darowizny sporządzonej u notariusza. W akcie ustanowiono również służebność mieszkania dla darczyńców.

Po śmierci teścia okazało się, że teściowa posiada znaczące zadłużenie wobec banków i firm pożyczkowych. Pan Andrzej zaczął obawiać się, czy wierzyciele mogą dochodzić spłaty z nieruchomości przekazanej jemu i żonie oraz czy komornik może zająć dom otrzymany w darowiźnie.

Darowizna dla dzieci lub zięcia a długi darczyńcy

Sama darowizna nie powoduje przejęcia zobowiązań darczyńcy przez obdarowanego. Pan Andrzej i jego żona nie odpowiadają więc osobiście za kredyty czy pożyczki teściowej tylko dlatego, że otrzymali nieruchomość.

Problem może pojawić się jednak wtedy, gdy wierzyciel uzna, że darowizna została dokonana po to, aby utrudnić egzekucję długu. W takiej sytuacji może wystąpić do sądu ze skargą pauliańską na podstawie art. 527 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 527 § 1 K.c., gdy wskutek czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec siebie.

Przepisy przewidują przy tym domniemania korzystne dla wierzyciela. Jeżeli korzyść majątkową uzyskała osoba bliska dłużnikowi, domniemywa się, że wiedziała ona o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W takiej sytuacji rozwiązaniem może być także rozłożenie długu na raty, jeśli wierzyciel zaakceptuje warunki spłaty.

Skorzystanie przez wierzyciela ze skargi pauliańskiej

Skarga pauliańska ma chronić wierzycieli przed wyzbywaniem się majątku przez dłużników. Dotyczy nie tylko sprzedaży nieruchomości, ale również darowizn, umów przekazania gospodarstwa czy innych czynności prowadzących do zmniejszenia majątku dłużnika.

Szerszy przegląd przesłanek, domniemań i terminów zawiera poradnik skarga pauliańska krok po kroku.

W praktyce sąd bada przede wszystkim:

• czy dłużnik miał już zobowiązania w chwili dokonania darowizny,
• czy wskutek darowizny stał się niewypłacalny albo bardziej niewypłacalny,
• czy obdarowany wiedział lub powinien wiedzieć o pokrzywdzeniu wierzycieli.

W przypadku darowizny sytuacja wierzyciela jest łatwiejsza niż przy sprzedaży majątku. Zgodnie z art. 528 K.c., jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść nieodpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną nawet wtedy, gdy obdarowany nie wiedział o zadłużeniu darczyńcy.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 530 K.c. skarga pauliańska może dotyczyć również wierzytelności przyszłych, jeżeli dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Znaczenie tego przepisu dobrze pokazuje problem darowizny w przewidywaniu długów.

Zadłużony darczyńca a odpowiedzialność obdarowanego

Najważniejsze znaczenie ma moment powstania długu. Jeżeli w chwili dokonania darowizny teściowa pana Andrzeja nie miała jeszcze zobowiązań albo była wypłacalna mimo istniejących kredytów, szanse wierzyciela na wygraną znacząco maleją.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy darowizna została dokonana już po powstaniu zadłużenia lub w czasie narastających problemów finansowych. Wówczas wierzyciel może próbować wykazać, że przekazanie nieruchomości miało utrudnić egzekucję.

W praktyce sądy analizują między innymi historię egzekucji, wysokość zobowiązań, stan majątku dłużnika oraz to, czy po dokonaniu darowizny pozostał majątek pozwalający na spłatę wierzycieli.

Jeżeli przedmiotem darowizny była nieruchomość, warto pamiętać, że podobne ryzyka pojawiają się także przy innych formach zabezpieczania zobowiązań, np. gdy występuje nieruchomość jako zabezpieczenie wierzytelności.

Egzekucja z nieruchomości przekazanej w darowiźnie

Jeżeli wierzyciel wygra proces pauliański, czynność prawna nie staje się nieważna. Sąd jedynie uznaje ją za bezskuteczną wobec konkretnego wierzyciela.

Praktyczny przebieg postępowania i sytuację obdarowanego opisuje artykuł o postępowanie wobec podarowanej nieruchomości.

Oznacza to, że wierzyciel może prowadzić egzekucję z przedmiotu darowizny tak, jakby nadal należał do dłużnika. Wynika to z art. 532 K.c.

W praktyce komornik nie prowadzi egzekucji przeciwko obdarowanemu jako osobistemu dłużnikowi, lecz kieruje egzekucję do składnika majątkowego objętego skargą pauliańską.

Ryzyko dotyczy nie tylko darowizn. Problemy mogą pojawić się również przy sprzedaży majątku po zaniżonej cenie lub transakcjach zawieranych pomiędzy członkami rodziny. Przykładem może być zakup od zadłużonego sprzedawcy.

W praktyce wierzyciele częściej decydują się na skargę pauliańską wtedy, gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość o dużej wartości albo gdy egzekucja z innych składników majątku okazuje się nieskuteczna. W przypadku należności publicznoprawnych odrębne zasady dotyczą długu wobec ZUS i urzędu skarbowego, w tym rat i egzekucji.

Coraz częściej skarga pauliańska pojawia się także w sporach związanych z kredytami walutowymi i przenoszeniem majątku między członkami rodziny. Przykładem jest skarga pauliańska w sprawach frankowych.

Jak długo wierzyciel może dochodzić skargi pauliańskiej?

Zgodnie z art. 534 K.c. uznania czynności za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty dokonania czynności prawnej. Termin ten liczony jest od dnia zawarcia umowy darowizny.

Po upływie tego okresu wierzyciel co do zasady traci możliwość skutecznego wystąpienia ze skargą pauliańską.

Co zrobić po otrzymaniu pozwu pauliańskiego?

Po doręczeniu pozwu należy sprawdzić przede wszystkim:

• datę aktu notarialnego i datę wniesienia pozwu,
• czy wierzytelność wierzyciela istnieje i nie jest przedawniona,
• czy dłużnik był niewypłacalny albo stał się niewypłacalny po darowiźnie,
• czy pozew dotyczy całej nieruchomości, udziału czy czynności jednego z małżonków,
• czy projekt ugody nie nakłada na obdarowanego osobistej odpowiedzialności za cudzy dług.

Jeżeli darowizny dokonali małżonkowie, a dług dotyczy tylko jednego z nich, trzeba dodatkowo ocenić ustrój majątkowy, źródło długu, zgodę drugiego małżonka oraz to, czy nieruchomość należała do majątku wspólnego czy osobistego.

Ugoda z wierzycielem

Ugoda może być zawarta pozasądowo, przed sądem albo przed mediatorem. Udział obdarowanego jest zwykle potrzebny, ponieważ to przeciwko niemu toczy się sprawa i to jego nieruchomość może być przedmiotem egzekucji. Art. 533 K.c. pozwala osobie trzeciej zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela, jeżeli zaspokoi wierzyciela albo wskaże mu wystarczające do zaspokojenia mienie dłużnika.

Trzeba uważać na treść ugody. Jeżeli obdarowany zobowiąże się w niej samodzielnie do zapłaty długu, może powstać odrębna podstawa jego osobistej odpowiedzialności. Jeżeli celem jest tylko zwolnienie nieruchomości spod ryzyka skargi pauliańskiej, ugoda powinna jasno wskazywać cel płatności oraz czynności, które wierzyciel podejmie po jej wykonaniu.

Zawieszenie postępowania i cofnięcie pozwu

Wierzyciel może zgodzić się na zawieszenie postępowania, cofnięcie pozwu po zapłacie albo ograniczenie żądania. Jeżeli sprawa jest już w sądzie, powinno to wynikać z pism procesowych albo z ugody złożonej do akt.

Zgodnie z art. 178 K.p.c. sąd może zawiesić postępowanie na zgodny wniosek stron. W ugodzie warto określić, kto i kiedy składa wnioski do sądu oraz jakie skutki ma wykonanie uzgodnionych płatności.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy darowizna może być bezpieczna, a kiedy istnieje realne ryzyko sporu z wierzycielem.

FAQ

Czy obdarowany przejmuje długi darczyńcy?

Nie. Sama darowizna nie powoduje przejęcia zobowiązań darczyńcy przez obdarowanego. Ryzyko dotyczy jedynie możliwości skierowania przez wierzyciela skargi pauliańskiej.

Czy komornik może od razu zająć nieruchomość przekazaną w darowiźnie?

Nie. Najpierw wierzyciel musi uzyskać wyrok uznający czynność za bezskuteczną wobec niego. Dopiero później możliwe jest prowadzenie egzekucji z nieruchomości.

Czy darowizna między członkami rodziny jest bardziej ryzykowna?

Tak, ponieważ przepisy przewidują domniemanie, że osoby bliskie wiedziały o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Po ilu latach nie można już wnieść skargi pauliańskiej?

Co do zasady po upływie 5 lat od dokonania czynności prawnej wierzyciel traci możliwość żądania uznania jej za bezskuteczną.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2001 r., sygn. akt IV CKN 525/00
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2008 r., sygn. akt II CSK 503/07

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.