Powrót do Polski z długami – czy grozi zatrzymanie?

Czy za długi można zostać zatrzymanym na lotnisku?

Co do zasady nie. Sam fakt, że wierzyciel prowadzi egzekucję przez komornika, nie daje podstaw do zatrzymania dłużnika na granicy, na lotnisku ani podczas kontroli policyjnej. Komornik zajmuje majątek, rachunki bankowe, wynagrodzenie, emeryturę, ruchomości albo nieruchomości, ale nie orzeka kary więzienia i nie decyduje o zatrzymaniu osoby.

W praktyce warto osobno sprawdzić, co może zająć komornik, a czego nie może, bo zakres egzekucji z majątku nie jest tym samym co ryzyko zatrzymania osoby.

Inaczej jest wtedy, gdy obok sprawy cywilnej istnieje sprawa karna. Zatrzymanie może nastąpić np. wtedy, gdy prokurator zarządził zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie, sąd wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, osoba została skazana i ma odbyć karę pozbawienia wolności albo wydano list gończy. W takiej sytuacji problemem nie jest sam dług, lecz postępowanie karne lub niewykonany wyrok.

Jeżeli od wyjazdu z Polski minęło wiele lat, warto oddzielić dwie sprawy: po pierwsze, czy nadal istnieje egzekwowalny dług cywilny, a po drugie, czy nie toczyła się lub nie toczy sprawa karna związana z okolicznościami powstania długu.

Kiedy dług może prowadzić do odpowiedzialności karnej?

Niespłacenie zobowiązania nie jest automatycznie przestępstwem. Odpowiedzialność karna może jednak wchodzić w grę, gdy zadłużenie powstało w wyniku czynu zabronionego albo gdy dłużnik podejmuje działania wymierzone w wierzycieli. Znaczenie mają konkretne okoliczności: zamiar w chwili zaciągania zobowiązania, dokumenty przedstawione bankowi lub instytucji, zachowanie po powstaniu długu, ukrywanie majątku, zaległości alimentacyjne i to, czy organy ścigania prowadziły sprawę.

W praktyce najczęściej analizuje się kilka przepisów Kodeksu karnego: art. 286 K.k. dotyczący oszustwa, art. 297 K.k. dotyczący oszustwa finansowego, art. 300 K.k. dotyczący udaremniania lub uszczuplania zaspokojenia wierzyciela oraz art. 209 K.k. dotyczący niealimentacji.

Oszustwo przy zaciąganiu zobowiązania

Art. 286 § 1 K.k. przewiduje odpowiedzialność za doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, m.in. przez wprowadzenie jej w błąd. Zagrożenie karą wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

W sprawach długów kluczowe jest to, czy już w chwili zawierania umowy dłużnik działał z zamiarem niewykonania zobowiązania albo świadomie podał nieprawdę, aby uzyskać pieniądze, towar lub usługę. Sam późniejszy brak możliwości spłaty, choroba, utrata pracy czy upadek działalności gospodarczej zwykle nie wystarczają do przyjęcia oszustwa. Potrzebna jest analiza dowodów z momentu zawierania umowy.

Oszustwo finansowe przy kredycie, pożyczce lub dotacji

Art. 297 § 1 K.k. dotyczy sytuacji, w której ktoś w celu uzyskania kredytu, pożyczki, gwarancji, dotacji, subwencji, instrumentu płatniczego lub zamówienia publicznego przedkłada podrobiony, przerobiony, poświadczający nieprawdę albo nierzetelny dokument bądź nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności istotnych dla uzyskania finansowania. Przepis przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Przykładowo ryzykowne są fałszywe zaświadczenia o dochodach, nierzetelne oświadczenia o zatrudnieniu, ukrywanie istotnych zobowiązań albo posługiwanie się cudzymi dokumentami. Jeżeli dług powstał z takiej umowy, sam powrót do Polski warto poprzedzić sprawdzeniem, czy bank, pożyczkodawca lub inna instytucja nie złożyła zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Udaremnienie lub uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela

Art. 300 K.k. może mieć znaczenie, gdy dłużnik usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, pozornie obciąża albo uszkadza składniki majątku po to, aby wierzyciel nie mógł się zaspokoić. W podstawowym typie z art. 300 § 1 K.k. kara może wynieść do 3 lat pozbawienia wolności, a w razie działania w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu, przy majątku zajętym albo zagrożonym zajęciem, art. 300 § 2 K.k. przewiduje karę od 3 miesięcy do 5 lat.

Nie każda sprzedaż składnika majątku jest przestępstwem. Znaczenie ma m.in. stan niewypłacalności, świadomość istnienia wierzycieli, cel czynności, jej rzeczywisty charakter i wpływ na możliwość egzekucji. Szerzej o tym, jak oceniany jest art. 300 K.k. w praktyce, warto czytać w kontekście konkretnych działań dłużnika, a nie samego faktu istnienia długu.

Uchylanie się od alimentacji

Art. 209 § 1 K.k. penalizuje uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem, ugodą albo umową, jeżeli zaległość odpowiada co najmniej 3 świadczeniom okresowym albo opóźnienie świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Grozi za to grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Jeżeli niealimentacja naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, art. 209 § 1a K.k. przewiduje surowszą odpowiedzialność: grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. W praktyce znaczenie ma nie tylko wysokość zaległości, lecz także realne możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego, powody braku płatności oraz ewentualna spłata zadłużenia. Osobno omawiamy, kiedy może wchodzić w grę przestępstwo niealimentacji.

Jak sprawdzić swoją sytuację przed powrotem do Polski?

Pierwszym krokiem jest ustalenie, czego dotyczy dług: czy jest to wyłącznie egzekucja komornicza, czy także sprawa karna. Warto uzyskać od komornika albo wierzyciela informacje o sygnaturze tytułu wykonawczego, sądzie, dacie orzeczenia, wysokości zadłużenia oraz czynnościach egzekucyjnych. Te dane są potrzebne do oceny przedawnienia i dalszych działań.

Drugim krokiem może być uzyskanie informacji z Krajowego Rejestru Karnego. Zaświadczenie z KRK pokazuje przede wszystkim dane o karalności, określone środki karne i inne wpisy przewidziane ustawą. Nie należy jednak traktować go jako pełnego potwierdzenia, że nie toczy się żadne postępowanie przygotowawcze albo że nie wydano zarządzenia procesowego w konkretnej sprawie. W razie podejrzenia sprawy karnej warto sprawdzić właściwy sąd, prokuraturę lub skorzystać z pomocy pełnomocnika.

Trzecim krokiem jest weryfikacja, czy nie wydano listu gończego lub postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Zgodnie z Kodeksem postępowania karnego list gończy może zostać wydany wobec osoby, która się ukrywa, jeżeli wydano wobec niej postanowienie o tymczasowym aresztowaniu. Po ujęciu osoba ścigana listem gończym powinna zostać niezwłocznie doprowadzona do sądu w celu rozstrzygnięcia o utrzymaniu, zmianie lub uchyleniu tego środka.

Jeżeli problemem nie jest samo zatrzymanie, lecz uporczywe telefony, pisma lub groźby ze strony firm windykacyjnych, osobnym zagadnieniem jest nękanie przez wierzycieli. W praktyce warto też uporządkować postępowania po wyrokach windykacyjnych, zwłaszcza gdy zapadły różne orzeczenia albo wierzyciel nadal prowadzi działania mimo korzystnego rozstrzygnięcia dla dłużnika.

Czy po 18 latach dług może być przedawniony?

Może, ale nie da się tego ocenić wyłącznie na podstawie upływu czasu. W prawie cywilnym podstawowy termin przedawnienia wynosi obecnie 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej zasadniczo 3 lata, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub ugodą co do zasady przedawnia się z upływem 6 lat, a roszczenia okresowe należne w przyszłości przedawniają się w terminie 3 lat.

Wieloletnia egzekucja mogła jednak przerywać albo wpływać na bieg terminu przedawnienia według przepisów obowiązujących w danym czasie. Dlatego przy starym długu trzeba sprawdzić datę powstania roszczenia, datę wyroku lub nakazu zapłaty, klauzulę wykonalności, wnioski egzekucyjne, umorzenia egzekucji i ewentualne cesje wierzytelności. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy istnieje skuteczny zarzut przedawnienia.

Przedawnienie długu cywilnego nie jest tym samym co przedawnienie karalności przestępstwa. Jeżeli wierzyciel ma stary tytuł wykonawczy, może chodzić o zarzut w egzekucji albo powództwo przeciwegzekucyjne. Jeżeli natomiast istnieje sprawa karna, należy odrębnie analizować przedawnienie karalności i wykonania kary.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, dlaczego przy powrocie do Polski trzeba odróżnić zwykły dług cywilny od sytuacji, w której mogła powstać odpowiedzialność karna albo ryzyko zatrzymania.