- Sama niespłacona pożyczka lub kredyt nie dowodzą oszustwa. Dla art. 286 § 1 K.k. trzeba wykazać m.in. wprowadzenie w błąd lub wyzyskanie błędu oraz zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej.
- Według obecnego art. 101 K.k. podstawowy termin przedawnienia karalności czynu z art. 286 § 1 K.k. wynosi 15 lat, a czynu z art. 297 § 1 K.k. – 10 lat.
- Jeżeli w podstawowym okresie przedawnienia wszczęto postępowanie, art. 102 K.k. może wydłużyć okres karalności o dalsze 10 lat liczone od zakończenia terminu podstawowego.
- Przedawnienie roszczenia o spłatę długu jest odrębną kwestią od przedawnienia karalności przestępstwa.
- Przy starszych czynach trzeba sprawdzić datę czynu, datę wszczęcia postępowania oraz przepisy obowiązujące i przejściowe właściwe dla konkretnej sprawy.
Pani Ilona napisała, że kilka lat temu zaciągnęła pożyczkę w firmie pożyczkowej na kwotę 4000 zł. Spłaciła prawdopodobnie jedną lub dwie raty, jednak później jej sytuacja finansowa gwałtownie się pogorszyła. Wyjechała za granicę i przestała kontaktować się z wierzycielem. Po pewnym czasie policja zaczęła pytać rodzinę pani Ilony o sprawę dotyczącą wyłudzenia kredytu. Powstała więc wątpliwość, czy zwykły brak spłaty pożyczki może prowadzić do odpowiedzialności karnej oraz czy po kilku latach sprawa nie uległa już przedawnieniu.
Przedawnienie długu z tytułu kredytu lub pożyczki
Przedawnienie roszczenia o zapłatę i przedawnienie karalności przestępstwa to dwa różne reżimy. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi co do zasady 3 lata. Dotyczy to typowo roszczeń banków i przedsiębiorców udzielających pożyczek.
Przy zobowiązaniu spłacanym w ratach termin trzeba ustalać z uwzględnieniem dat wymagalności poszczególnych świadczeń. Jeżeli doszło do skutecznego wypowiedzenia umowy i postawienia pozostałego zadłużenia w stan wymagalności, znaczenie ma data wynikająca z umowy, wypowiedzenia i upływu przewidzianego terminu. Do przedawnienia stosuje się również zasadę z art. 118 K.c., zgodnie z którą przy terminach co najmniej dwuletnich koniec terminu przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego.
Upływ terminu przedawnienia nie powoduje automatycznego zniknięcia długu. Szczególne znaczenie ma status dłużnika. W sprawie przeciwko konsumentowi po upływie terminu przedawnienia co do zasady nie można domagać się zaspokojenia roszczenia, a sąd uwzględnia przedawnienie z urzędu, z zastrzeżeniem ustawowych wyjątków.
Bieg przedawnienia może zostać przerwany m.in. przez czynność przed sądem lub innym właściwym organem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia, a także przez uznanie roszczenia przez dłużnika. Częściowa spłata albo ugoda mogą w określonych okolicznościach stanowić uznanie roszczenia, ale ich skutku nie należy oceniać automatycznie – trzeba zbadać treść oświadczeń, daty i okoliczności konkretnej czynności.
Przedawnienie odpowiedzialności karnej za art. 286 i art. 297 K.k.
Przedawnienia karnego nie liczy się od daty ostatniej niespłaconej raty tylko dlatego, że sprawa dotyczy kredytu. Punktem wyjścia jest czas popełnienia konkretnego czynu zabronionego, a w przypadku przestępstwa, którego dokonanie zależy od wystąpienia skutku, znaczenie ma także art. 101 § 3 K.k.
| Przepis | Zagrożenie karą | Podstawowy termin karalności |
|---|---|---|
| art. 286 § 1 K.k. | od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności | 15 lat – art. 101 § 1 pkt 2a K.k. |
| art. 297 § 1 K.k. | od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności | 10 lat – art. 101 § 1 pkt 3 K.k. |
| art. 102 K.k. | dotyczy biegu przedawnienia, a nie wymiaru kary | jeżeli w terminie podstawowym wszczęto postępowanie, karalność przestępstw z art. 101 § 1 ustaje po dalszych 10 latach od zakończenia tego okresu |
Dla oszustwa z art. 286 § 1 K.k. obecny podstawowy termin wynosi więc 15 lat, natomiast dla czynu z art. 297 § 1 K.k. – 10 lat. Nie można przenosić terminu właściwego dla jednego z tych przestępstw na drugie.
Jeżeli przed upływem terminu podstawowego wszczęto postępowanie, zastosowanie może mieć art. 102 K.k. Wówczas karalność przestępstw objętych art. 101 § 1 K.k. ustaje po upływie dodatkowych 10 lat od końca podstawowego okresu przedawnienia.
Przy czynach sprzed wielu lat samo dodanie 15 albo 10 lat do daty zdarzenia może dać błędny wynik. Trzeba ustalić dokładną datę czynu, moment ewentualnego wszczęcia postępowania oraz uwzględnić zmiany przepisów, zasady prawa międzyczasowego i regulacje szczególne obowiązujące w poszczególnych okresach.
Nie wiesz, czy sprawa karna mogła się już przedawnić?
Do prawidłowego obliczenia terminu potrzebne są daty zawarcia umowy, przekazania środków, czynności zarzucanej jako przestępstwo oraz informacje o wszczęciu postępowania. Prawnik może przeanalizować dokumenty i właściwe przepisy dla danego okresu.
Sprawdź przedawnienie w swojej sprawie ›Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego
W sprawie o oszustwo centralne znaczenie ma zachowanie sprawcy w chwili doprowadzenia pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Art. 286 § 1 K.k. obejmuje działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, polegające na doprowadzeniu innej osoby do takiego rozporządzenia przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania.
Samo niespłacenie kredytu nie wystarcza. Jeżeli kredytobiorca w chwili zawierania umowy zamierzał wykonywać zobowiązanie, a problemy pojawiły się później wskutek utraty pracy, choroby, rozpadu związku czy innych zmian sytuacji finansowej, późniejsza niewypłacalność nie dowodzi jeszcze zamiaru oszustwa istniejącego wcześniej.
Przy ocenie zamiaru mogą mieć znaczenie m.in.:
- informacje o dochodach i zatrudnieniu przekazane przed zawarciem umowy,
- rzeczywista sytuacja finansowa w czasie ubiegania się o kredyt,
- liczba i wysokość równocześnie zaciąganych zobowiązań,
- historia spłat bezpośrednio po otrzymaniu środków,
- próby negocjacji i kontaktu z wierzycielem,
- zachowanie wskazujące na wcześniejszy plan wprowadzenia wierzyciela w błąd.
Wyjazd za granicę albo późniejsze zerwanie kontaktu mogą być dowodem ocenianym razem z innymi okolicznościami, lecz same w sobie nie przesądzają, że w chwili uzyskiwania finansowania istniał zamiar oszustwa. Zobacz także materiał o tym, jak może być oceniany wyjazd za granicę a postępowanie karne.
Pani Marta przez ponad rok regularnie spłacała raty. Dopiero po ciężkiej chorobie utraciła źródło dochodu, zaprzestała spłat i zwróciła się do wierzyciela o zmianę warunków spłaty. Taki przebieg zdarzeń może przemawiać przeciwko tezie, że już przy zawieraniu umowy zamierzała doprowadzić wierzyciela do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Podobne znaczenie może mieć utrata pracy po zaciągnięciu kredytu.
Wyłudzenie kredytu z art. 297 § 1 K.k.
Art. 297 § 1 K.k. ma inną konstrukcję niż oszustwo z art. 286 § 1 K.k. Nie jest to po prostu odmiana odpowiedzialności za niespłacony kredyt.
Przepis obejmuje m.in. sytuację, w której w celu uzyskania kredytu, pożyczki albo innego wymienionego w ustawie wsparcia finansowego dla siebie lub innej osoby przedkłada się podrobiony, przerobiony, poświadczający nieprawdę albo nierzetelny dokument lub nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności mających istotne znaczenie dla uzyskania finansowania.
Znaczenie mogą mieć np. nierzetelne dokumenty o dochodach lub zatrudnieniu, nieprawdziwe pisemne informacje o sytuacji majątkowej albo inne dokumenty istotne dla decyzji kredytowej. W konkretnej sprawie trzeba ustalić, czy informacja miała formę i znaczenie wymagane przez art. 297 § 1 K.k. oraz czy została przedstawiona w celu uzyskania świadczenia wymienionego w tym przepisie.
Dla odpowiedzialności z art. 297 § 1 K.k. nie jest konieczne utożsamianie czynu z późniejszym brakiem spłaty. Dlatego termin przedawnienia trzeba odnosić do czasu popełnienia czynu określonego w tym przepisie, a nie automatycznie do daty ostatniej raty.
Inna sytuacja występuje, gdy zobowiązanie zostało zaciągnięte bez wiedzy osoby wskazanej jako kredytobiorca, np. jako pożyczka na cudze dane. W takich przypadkach trzeba badać również sposób posłużenia się tożsamością i dokumentami.
Znaczenie mogą mieć także przypadki związane z zatajeniem obciążeń przy zaciąganiu pożyczki, jeżeli informacje lub dokumenty dotyczące zabezpieczenia miały istotne znaczenie dla udzielenia finansowania.
Pan Adam przedłożył przy ubieganiu się o kredyt podrobione zaświadczenie o zatrudnieniu. Taka sytuacja może być analizowana pod kątem art. 297 § 1 K.k. Niezależnie od tego, jeżeli sposób działania spełnia również znamiona oszustwa, organy mogą badać także art. 286 § 1 K.k. Nie oznacza to jednak, że oba przepisy mają te same znamiona albo taki sam podstawowy termin przedawnienia.
Oszustwo i wyłudzenie kredytu mogą być analizowane równolegle
W jednej sprawie zachowanie może wymagać analizy zarówno pod kątem art. 286 § 1 K.k., jak i art. 297 § 1 K.k. Nie wolno jednak sprowadzać obu przepisów do jednego pytania: czy kredyt został spłacony.
Przy art. 286 § 1 K.k. trzeba badać doprowadzenie pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w wyniku określonego w przepisie wprowadzenia w błąd lub wyzyskania błędu oraz cel osiągnięcia korzyści majątkowej. Przy art. 297 § 1 K.k. punkt ciężkości leży na posłużeniu się określonym dokumentem lub nierzetelnym pisemnym oświadczeniem w celu uzyskania wskazanego finansowania lub świadczenia.
Z tego powodu również przedawnienie obu kwalifikacji trzeba liczyć oddzielnie. Jeżeli w sprawie zarzucane są różne czyny albo różne kwalifikacje, konieczna jest analiza każdego z nich na podstawie jego daty i przepisów właściwych dla danego okresu.
Jakie okoliczności i dokumenty mają największe znaczenie?
Przy ocenie sprawy warto odtworzyć sytuację z momentu ubiegania się o finansowanie, a nie ograniczać się do późniejszych problemów ze spłatą. Szczególnie pomocne mogą być:
- umowa kredytu lub pożyczki i wniosek o finansowanie,
- dokumenty oraz pisemne oświadczenia składane przy zawieraniu umowy,
- potwierdzenia dochodów i zatrudnienia,
- historia rachunku i spłat,
- korespondencja z bankiem albo firmą pożyczkową,
- wypowiedzenie umowy i wezwania do zapłaty,
- dokumenty pokazujące późniejszą utratę dochodów albo inną zmianę sytuacji,
- pisma z policji, prokuratury lub sądu i informacje o dacie wszczęcia postępowania.
Jeżeli kredyt został formalnie zaciągnięty dla innej osoby, może dodatkowo pojawić się roszczenie wobec faktycznego beneficjenta środków. Jest to jednak odrębna kwestia cywilna i nie przesądza samoistnie o odpowiedzialności karnej wobec banku.
FAQ
Czy niespłacony kredyt zawsze oznacza wyłudzenie?
Nie. Sam brak spłaty jest problemem cywilnym i nie wystarcza do przypisania oszustwa. Przy art. 286 § 1 K.k. trzeba ustalić znamiona tego przestępstwa, w tym sposób wprowadzenia pokrzywdzonego w błąd i zamiar sprawcy. Późniejsza niewypłacalność nie dowodzi automatycznie zamiaru istniejącego w chwili zawierania umowy.
Czy art. 297 przedawnia się tak samo jak art. 286?
Nie. Według obecnego stanu prawnego art. 286 § 1 K.k., zagrożony karą do 8 lat pozbawienia wolności, ma podstawowy termin przedawnienia karalności wynoszący 15 lat. Art. 297 § 1 K.k., zagrożony karą do 5 lat, ma podstawowy termin 10 lat. Do konkretnej sprawy trzeba dodatkowo zastosować art. 102 K.k. i sprawdzić przepisy właściwe dla daty czynu.
Od jakiej daty liczy się przedawnienie karne?
Co do zasady od czasu popełnienia przestępstwa, a jeżeli dokonanie przestępstwa zależy od określonego w ustawie skutku – od czasu, gdy skutek nastąpił. Nie należy automatycznie liczyć terminu od ostatniej niespłaconej raty. Dla art. 286 i art. 297 trzeba ustalić moment popełnienia konkretnego zarzucanego czynu.
Czy wszczęcie postępowania wydłuża przedawnienie?
Tak, jeżeli postępowanie zostało wszczęte w okresie podstawowego przedawnienia. Zgodnie z art. 102 K.k. karalność przestępstw wskazanych w art. 101 § 1 K.k. ustaje wtedy po upływie dalszych 10 lat od zakończenia podstawowego okresu. Wymaga to jednak ustalenia, kiedy i jakie postępowanie zostało wszczęte.
Po ilu latach przedawnia się roszczenie banku lub firmy pożyczkowej?
Roszczenia związane z działalnością gospodarczą przedawniają się co do zasady po 3 latach. Konkretna data zależy jednak m.in. od wymagalności rat, wypowiedzenia umowy, czynności wpływających na bieg przedawnienia oraz tego, czy dłużnik jest konsumentem.
Czy częściowa spłata długu ma znaczenie?
Tak, ale jej znaczenie jest inne w prawie cywilnym i karnym. W sprawie cywilnej częściowa spłata może w określonych okolicznościach oznaczać uznanie roszczenia i wpływać na bieg przedawnienia. W sprawie karnej regularne wcześniejsze spłaty mogą być jednym z dowodów ocenianych przy ustalaniu, jaki zamiar istniał w chwili uzyskiwania finansowania.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
