- Wierzyciel spółki nie staje się automatycznie wierzycielem członka zarządu; co do zasady musi najpierw istnieć podstawa odpowiedzialności członka zarządu, np. z art. 299 Kodeksu spółek handlowych albo art. 116 Ordynacji podatkowej.
- Skarga pauliańska może dotyczyć darowizny na rzecz dzieci, ale wierzyciel musi wykazać m.in. pokrzywdzenie wierzycieli oraz związek między darowizną a niewypłacalnością albo większą niewypłacalnością dłużnika.
- Przy darowiźnie osoba obdarowana nieodpłatnie jest w trudniejszej sytuacji procesowej, bo art. 528 Kodeksu cywilnego ogranicza znaczenie jej niewiedzy o sytuacji dłużnika.
- Darowizna dokonana w czasie rzeczywiście stabilnej sytuacji majątkowej i przed powstaniem przewidywalnych problemów może być skutecznie broniona, ale wymaga dowodów.
- Powództwa pauliańskiego nie można wytoczyć po upływie 5 lat od daty zaskarżonej czynności prawnej.
Odpowiedzialność członka zarządu spółki z o.o. za zobowiązania spółki
Wierzyciel spółki nie staje się automatycznie wierzycielem członka zarządu. Najpierw musi istnieć podstawa sięgnięcia do jego majątku prywatnego, najczęściej związana z bezskutecznością egzekucji wobec spółki. Dopiero wtedy wcześniejsza darowizna dokonana przez członka zarządu może nabrać znaczenia pauliańskiego.
Pełne przesłanki odpowiedzialności, okres pełnienia funkcji i obronę członka zarządu opisuje poradnik o długach spółki i zarządu. Tutaj badamy szczególną sekwencję: odpowiedzialność prywatna członka zarządu, darowizna jego majątku i możliwość zaspokojenia wierzyciela.
Bezskuteczność egzekucji z majątku spółki
Zasadniczą przesłanką odpowiedzialności członków zarządu z art. 299 Kodeksu spółek handlowych jest bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce. W praktyce wierzyciel zwykle wykazuje ją postanowieniem komornika o umorzeniu egzekucji wobec spółki, wykazaniem braku majątku spółki albo innymi dowodami potwierdzającymi, że zaspokojenie z majątku spółki jest nierealne.
Dopiero po powstaniu podstaw do odpowiedzialności członka zarządu wierzyciel może rozważać działania wobec jego majątku prywatnego. Wtedy znaczenie może mieć także wcześniejsze wyzbycie się majątku, np. darowizna nieruchomości na rzecz dzieci. Jeżeli wierzyciel wykaże, że darowizna utrudniła lub uniemożliwiła zaspokojenie jego roszczenia, może próbować wytoczyć powództwo pauliańskie. Więcej o praktycznym znaczeniu takiej egzekucji opisuje materiał: egzekucja przeciwko członkowi zarządu.
Na czym polega skarga pauliańska?
Skarga pauliańska może umożliwić wierzycielowi prowadzenie egzekucji z przedmiotu darowanego dzieciom, jeżeli darowizna pokrzywdziła wierzyciela członka zarządu. W tej konfiguracji trzeba wykazać nie tylko skutki samej darowizny, lecz wcześniej także istnienie wierzytelności wobec osoby, która rozporządziła majątkiem.
Ogólne przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela, domniemania dotyczące osób bliskich i skutki wyroku wyjaśnia poradnik o darowiźnie zagrożonej skargą pauliańską. Dalsze sekcje odnoszą te zasady do członka zarządu i momentu powstania problemów finansowych spółki.
Darowizna na rzecz dzieci a ryzyko skargi pauliańskiej
Darowizna na rzecz dzieci wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ przepisy wprowadzają ułatwienia dowodowe dla wierzyciela. Jeżeli korzyść majątkową uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku, domniemywa się, że wiedziała ona o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli. Przy dzieciach takie bliskie relacje są zwykle oczywiste.
Jeszcze dalej idzie art. 528 Kodeksu cywilnego. Jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie, np. w drodze darowizny, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną nawet wtedy, gdy osoba obdarowana nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Nie oznacza to jednak, że każda darowizna na rzecz dzieci będzie skutecznie podważona. Nadal trzeba badać, czy w chwili darowizny istnieli wierzyciele albo czy chodziło o przyszłych wierzycieli, czy darczyńca był niewypłacalny lub stał się niewypłacalny wskutek darowizny, czy miał świadomość pokrzywdzenia wierzycieli oraz czy istnieje związek między darowizną a późniejszą niemożnością zaspokojenia roszczeń.
Jeżeli w momencie darowizny spółka była wypłacalna, nie miała przeterminowanych zobowiązań, nie istniały sygnały nadchodzącej niewypłacalności, a darczyńca zachował majątek wystarczający do pokrycia własnych zobowiązań, są to argumenty przemawiające za obroną przed skargą pauliańską. Trzeba je jednak udowodnić dokumentami, a nie samymi twierdzeniami.
Przyszli wierzyciele i problemy finansowe spółki po darowiźnie
W opisanej sytuacji istotne jest to, że darowizna została dokonana około 2 lata temu, a problemy finansowe spółki pojawiły się dopiero później. Jeżeli w chwili darowizny nie było podstaw, aby przewidywać zadłużenie spółki, bezskuteczną egzekucję wobec spółki i osobistą odpowiedzialność członka zarządu, ryzyko skutecznej skargi pauliańskiej jest mniejsze.
Wierzyciel może jednak próbować powoływać się na art. 530 Kodeksu cywilnego, który dotyczy działania z zamiarem pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. W takim wariancie nie wystarczy samo późniejsze powstanie długu. Trzeba wykazać, że dłużnik już przy dokonywaniu czynności działał z zamiarem pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. To jest silniejsza przesłanka niż zwykła świadomość pogorszenia swojej sytuacji majątkowej.
W sprawach podatkowych trzeba pamiętać, że skarga pauliańska może być stosowana także do ochrony należności publicznoprawnych w drodze analogii. Trybunał Konstytucyjny uznał takie zastosowanie za zgodne z Konstytucją. Nie zmienia to jednak tego, że organ musi wykazać przesłanki powództwa pauliańskiego, a przy odpowiedzialności członka zarządu za zaległości spółki znaczenie ma także odrębna decyzja o odpowiedzialności osoby trzeciej.
Termin na wniesienie skargi pauliańskiej
W analizowanej sytuacji pięcioletni termin należy liczyć od dnia dokonania konkretnej darowizny, a nie od późniejszego umorzenia egzekucji wobec spółki ani od prawomocnego zasądzenia należności od członka zarządu. Trzeba więc zestawić datę aktu darowizny z datą planowanego wniesienia pozwu.
Upływ terminu może zamknąć drogę do zakwestionowania tej czynności, dlatego wierzyciel powinien równolegle ustalić podstawę odpowiedzialności członka zarządu i historię rozporządzeń jego majątkiem. Pozostałe zasady skargi pauliańskiej pozostają w poradniku specjalistycznym wskazanym wyżej.
Jak bronić się przed skargą pauliańską?
Obrona powinna być dopasowana do tego, kto występuje z roszczeniem i jaką wierzytelność chce chronić. Inaczej wygląda sprawa wierzyciela cywilnego spółki, inaczej organu podatkowego, a jeszcze inaczej prywatnego wierzyciela członka zarządu. W każdej z tych sytuacji trzeba sprawdzić, czy powód rzeczywiście jest wierzycielem osoby, która dokonała darowizny.
Najczęstsze argumenty obronne to: brak wierzytelności wobec darczyńcy w chwili wytoczenia powództwa, brak bezskuteczności egzekucji wobec spółki, brak podstaw do odpowiedzialności członka zarządu, brak niewypłacalności darczyńcy po darowiźnie, zachowanie majątku wystarczającego na spłatę własnych zobowiązań, brak świadomości pokrzywdzenia wierzycieli oraz nieprzewidywalność późniejszych problemów gospodarczych spółki.
Warto też wykazać, że członek zarządu wykonywał swoje obowiązki prawidłowo, reagował na ryzyko utraty płynności, rozważał restrukturyzację lub upadłość we właściwym czasie i nie podejmował czynności mających na celu ukrycie majątku. Sam fakt, że spółka po pewnym czasie popadła w trudności, nie przesądza jeszcze o zasadności skargi pauliańskiej.
Skutek wyroku pauliańskiego
Jeżeli sąd uwzględni skargę pauliańską, darowizna nie staje się nieważna wobec wszystkich. Wyrok działa względnie, czyli tylko na korzyść wierzyciela, który wygrał proces. Wierzyciel może wtedy dochodzić zaspokojenia z przedmiotu darowizny z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby obdarowanej, w granicach swojej wierzytelności.
Osoba obdarowana może uniknąć egzekucji, jeżeli zaspokoi wierzyciela albo wskaże mu wystarczające do zaspokojenia mienie dłużnika. To rozwiązanie bywa istotne, gdy nieruchomość ma dla rodziny szczególne znaczenie albo gdy istnieje inny majątek pozwalający zakończyć spór bez egzekucji z darowanej działki.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak różne okoliczności wpływają na ocenę ryzyka skargi pauliańskiej po darowiźnie majątku przez członka zarządu spółki z o.o.
Pan Marek, członek zarządu spółki handlowej, przekazał córce działkę w darowiźnie w czasie, gdy spółka regulowała wszystkie zobowiązania, miała dodatnie wyniki finansowe i nie toczyły się wobec niej spory sądowe. Dwa lata później spółka utraciła głównego kontrahenta i popadła w zadłużenie. W takiej sytuacji obrona przed skargą pauliańską może opierać się na wykazaniu, że w chwili darowizny nie było podstaw do przewidywania osobistej odpowiedzialności członka zarządu ani pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli.
Pani Anna przekazała synowi mieszkanie, gdy jej spółka miała już wielomiesięczne zaległości wobec kontrahentów, a z korespondencji wynikało, że zarząd wiedział o grożącej niewypłacalności. Po bezskutecznej egzekucji wobec spółki wierzyciel pozwał członkinię zarządu, a następnie wystąpił ze skargą pauliańską dotyczącą darowizny. W tym wariancie ryzyko przegranej jest znacznie większe, bo darowizna nastąpiła w okresie realnego zagrożenia pokrzywdzeniem wierzycieli.
Pan Tomasz darował dzieciom nieruchomość, ale po darowiźnie nadal posiadał oszczędności i inne aktywa pozwalające na zaspokojenie jego osobistych zobowiązań. Wierzyciel spółki próbował powołać się na sam fakt darowizny, nie wykazując jeszcze odpowiedzialności Tomasza jako członka zarządu. W takiej sprawie pierwszym argumentem obronnym będzie brak wykazania, że powód jest wierzycielem darczyńcy, a drugim brak dowodu, że darowizna doprowadziła do niewypłacalności albo ją pogłębiła.
