Egzekucja po rozwodzie z tytułu zaspokojenia potrzeb rodziny

Art. 27 K.r.o. a alimenty po rozwodzie

Obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny wynika z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten dotyczy małżonków i rodziny założonej przez ich związek. Obejmuje potrzeby całej rodziny, a jego wykonanie może polegać nie tylko na płaceniu pieniędzy, lecz także na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i pracy we wspólnym gospodarstwie domowym.

W praktyce świadczenie z art. 27 K.r.o. bywa nazywane alimentacyjnym, ale nie jest tym samym co alimenty po rozwodzie. Po rozwodzie podstawą alimentów między byłymi małżonkami jest art. 60 K.r.o., a alimenty na dziecko wynikają z przepisów o obowiązku alimentacyjnym rodziców. Dlatego trzeba sprawdzić, jaki tytuł wykonawczy znajduje się u komornika: wyrok dotyczący potrzeb rodziny, wyrok rozwodowy z alimentami albo jeszcze inne orzeczenie.

Kiedy wygasa obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny?

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego obowiązek małżonków z art. 27 K.r.o. wygasa z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód. Nie przechodzi automatycznie w alimenty na byłego małżonka. Jeżeli były małżonek chce otrzymywać po rozwodzie środki utrzymania, musi mieć do tego osobną podstawę prawną, najczęściej rozstrzygnięcie w wyroku rozwodowym albo odrębny wyrok alimentacyjny.

To oznacza, że komornik nie powinien egzekwować rat przypadających po rozwodzie na podstawie tytułu, który dotyczył wyłącznie zaspokojenia potrzeb rodziny w czasie małżeństwa. Inaczej należy jednak ocenić zaległości powstałe przed rozwodem. Jeżeli przed uprawomocnieniem się wyroku rozwodowego istniały nieopłacone raty z art. 27 K.r.o., mogą one nadal być egzekwowane, dopóki tytuł wykonawczy pozostaje skuteczny i nie zachodzi inna przeszkoda prawna.

W podobnych sprawach kluczowe jest więc ustalenie daty uprawomocnienia się rozwodu, zakresu dawnego tytułu wykonawczego oraz tego, czy po rozwodzie powstał nowy obowiązek alimentacyjny. Jeżeli kwota alimentów po rozwodzie jest taka sama jak wcześniejsze świadczenie, łatwo o błąd w rozliczeniu, ale sama zbieżność kwoty nie oznacza, że mamy do czynienia z tym samym tytułem.

Co zrobić, gdy komornik nadal potrąca świadczenie po rozwodzie?

Najpierw warto wystąpić do komornika o pisemne rozliczenie sprawy. W piśmie należy wskazać, że tytuł dotyczący zaspokojenia potrzeb rodziny obejmował okres małżeństwa, a rozwód uprawomocnił się w konkretnej dacie. Do pisma trzeba dołączyć odpis wyroku rozwodowego ze stwierdzeniem prawomocności oraz, jeśli istnieje, odpis wyroku lub ugody dotyczącej alimentów po rozwodzie.

Wniosek do komornika powinien obejmować w szczególności żądanie rozliczenia pobranych kwot, wskazania tytułu wykonawczego, pod którym zostały zaksięgowane poszczególne wpłaty, oraz umorzenia lub ograniczenia egzekucji w części dotyczącej świadczeń za okres po rozwodzie, jeśli stary tytuł nie może już ich obejmować. Warto równolegle uzyskać z organu wypłacającego rentę, emeryturę lub wynagrodzenie zestawienie potrąceń przekazanych komornikowi.

Jeżeli wierzyciel prowadzi egzekucję z aktualnego wyroku alimentacyjnego, sprawę należy oceniać inaczej. Wtedy problemem może być nie samo prowadzenie egzekucji, lecz błędne naliczenie zaległości, niezaliczenie wpłat albo prowadzenie dwóch postępowań dotyczących w istocie tych samych okresów. W takiej sytuacji trzeba porównać tytuły wykonawcze miesiąc po miesiącu.

Skarga na komornika czy powództwo przeciwegzekucyjne?

Skarga na czynności komornika jest właściwa wtedy, gdy kwestionujemy konkretną czynność lub zaniechanie komornika, np. dalsze potrącenia mimo przedstawienia dokumentów, błędne rozliczenie wpłat, brak doręczenia postanowienia albo odmowę umorzenia postępowania w oczywiście nieprawidłowym zakresie. Termin na wniesienie skargi wynosi co do zasady tydzień i liczy się od czynności, zawiadomienia o czynności albo od momentu, w którym skarżący dowiedział się o czynności.

Trzeba jednak pamiętać, że skarga na komornika nie zawsze rozwiąże problem materialnoprawny. Jeżeli spór dotyczy tego, czy obowiązek wynikający z tytułu wygasł albo nie może być egzekwowany, właściwym narzędziem może być powództwo przeciwegzekucyjne z art. 840 K.p.c. W takim pozwie dłużnik żąda pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości, w części albo jego ograniczenia.

W sprawie po rozwodzie podstawowym argumentem może być to, że po powstaniu tytułu nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane w dotychczasowym zakresie. Takim zdarzeniem jest prawomocny rozwód, jeżeli egzekucja nadal opiera się wyłącznie na tytule dotyczącym art. 27 K.r.o. W pozwie warto także złożyć wniosek o zabezpieczenie, np. przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego do czasu rozstrzygnięcia sprawy.

Czy komornik odpowiada za błędną egzekucję?

Komornik prowadzi egzekucję na podstawie wniosku wierzyciela i tytułu wykonawczego. Nie zastępuje sądu rodzinnego i co do zasady nie rozstrzyga samodzielnie skomplikowanego sporu o istnienie obowiązku. Powinien jednak działać w granicach tytułu i reagować na dokumenty pokazujące, że egzekucja jest oczywiście sprzeczna z jego treścią albo że tytuł utracił wykonalność w określonym zakresie.

Jeżeli po przedstawieniu prawomocnego wyroku rozwodowego komornik nadal potrąca świadczenia z dawnego tytułu za okres po rozwodzie, może to uzasadniać skargę na czynności komornika oraz wniosek o umorzenie lub ograniczenie egzekucji. Gdy sprawa wymaga oceny, czy obowiązek wygasł, zwykle bezpieczniejsze jest równoczesne rozważenie powództwa przeciwegzekucyjnego.

Zwrot pieniędzy zależy od tego, komu i na jakiej podstawie środki zostały przekazane. Jeżeli kwoty trafiły do byłego małżonka bez podstawy prawnej, możliwe jest roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia. Jeżeli szkoda wynika z niezgodnego z prawem działania organu egzekucyjnego, ocenia się także przesłanki odpowiedzialności komornika.

Jak przygotować dokumenty do sprawy?

W pierwszej kolejności trzeba zebrać: dawny wyrok lub postanowienie dotyczące zaspokojenia potrzeb rodziny, klauzulę wykonalności, wyrok rozwodowy ze stwierdzeniem prawomocności, aktualny tytuł alimentacyjny, zawiadomienia od komornika, historię potrąceń oraz potwierdzenia dobrowolnych wpłat. Następnie należy sporządzić tabelę obejmującą każdy miesiąc: należność według właściwego tytułu, kwotę potrąconą, kwotę zapłaconą dobrowolnie i ewentualną nadpłatę albo zaległość.

Tak przygotowane zestawienie pozwala ocenić, czy dług rzeczywiście istnieje. Jeżeli komornik wykazuje zaległość ponad 60 tysięcy złotych, a przez lata dochodziło do regularnych potrąceń, bez takiego rozliczenia nie da się bezpiecznie ustalić, czy problem wynika z błędnego tytułu, z niezaliczenia wpłat, z odsetek, kosztów egzekucyjnych, czy z równoległego prowadzenia spraw.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różnie może wyglądać egzekucja po rozwodzie, gdy wcześniej obowiązywał tytuł dotyczący zaspokojenia potrzeb rodziny.