Przedawnienie spłaty po podziale majątku po rozwodzie

Zobowiązanie wynikające z postanowienia o podziale majątku

Jeżeli sąd w postanowieniu o podziale majątku przyznał jednemu z byłych małżonków mieszkanie, dom albo inny składnik majątku z obowiązkiem dokonania spłaty na rzecz drugiej strony, powstaje roszczenie pieniężne. Roszczenie to może ulec przedawnieniu, mimo że samo prawomocne postanowienie sądu nie przestaje istnieć.

Podstawą jest art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu przedawnia się obecnie z upływem 6 lat. Zasadę tę trzeba jednak stosować razem z art. 118 K.c., zgodnie z którym koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, jeżeli termin nie jest krótszy niż dwa lata.

Nie wystarczy więc od daty orzeczenia mechanicznie odliczyć 6 lat. Najpierw trzeba ustalić, kiedy spłata stała się wymagalna. Sąd może przykładowo nakazać zapłatę w określonym terminie od uprawomocnienia się postanowienia albo wyznaczyć konkretną datę płatności. To wymagalność jest punktem wyjścia do oceny biegu przedawnienia.

Jak liczyć termin przedawnienia po zmianie przepisów z 2018 r.?

Do 8 lipca 2018 r. art. 125 § 1 K.c. przewidywał dla roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem zasadniczo termin 10-letni. Od 9 lipca 2018 r. termin ten wynosi 6 lat. Zmiana nie oznacza jednak, że każde postanowienie wydane przed 2018 r. zachowało 10-letni termin.

Dla roszczeń powstałych przed wejściem w życie nowelizacji i nieprzedawnionych 9 lipca 2018 r. zastosowanie ma art. 5 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. Jeżeli nowy termin jest krótszy od poprzedniego, zasadniczo liczy się go od dnia wejścia w życie nowelizacji. Trzeba jednak równocześnie sprawdzić, kiedy przedawnienie nastąpiłoby według dawnych zasad. Jeżeli dawny 10-letni termin upływał wcześniej, stosuje się ten wcześniejszy termin.

W praktyce trzeba więc wykonać dwa obliczenia:

• ustalić datę upływu dawnego 10-letniego terminu liczonego według przepisów obowiązujących przed nowelizacją,
• ustalić datę upływu nowego 6-letniego terminu liczonego od 9 lipca 2018 r., z uwzględnieniem zasady końca roku kalendarzowego.

Decyduje wcześniejszy z tych terminów, chyba że po drodze nastąpiło zdarzenie wpływające na bieg przedawnienia.

Dlatego przy starszej sprawie potrzebne są co najmniej: prawomocne postanowienie o podziale majątku, informacja o jego prawomocności, dokładnie określony termin spłaty oraz dokumenty dotyczące późniejszych egzekucji, ugód i oświadczeń stron.

Co przerywa bieg przedawnienia?

Zgodnie z art. 123 K.c. bieg przedawnienia może zostać przerwany między innymi przez czynność przed sądem lub innym właściwym organem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia oraz przez uznanie roszczenia przez dłużnika.

W sprawie spłaty po podziale majątku znaczenie może mieć w szczególności skuteczne wszczęcie egzekucji komorniczej. Jeżeli czynność rzeczywiście wywołała skutek z art. 123 § 1 K.c., przedawnienie nie biegnie na nowo przez czas trwania właściwego postępowania, a po jego zakończeniu co do zasady rozpoczyna bieg ponownie.

Nie można jednak stosować uproszczenia, że każdy kolejny wniosek do komornika automatycznie „zeruje licznik”. Trzeba ustalić, czy czynność była skuteczna, czego dotyczyła, kto jej dokonał oraz przede wszystkim w jaki sposób dane postępowanie egzekucyjne zostało zakończone.

Przy ocenie dokumentów pomocna może być również weryfikacja przedawnienia na podstawie akt sądowych i egzekucyjnych.

Wcześniejsza egzekucja – sposób jej zakończenia ma znaczenie

Jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna i została umorzona z urzędu na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 K.p.c., wcześniejsze wszczęcie egzekucji może zachować skutek przerwania przedawnienia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że po zakończeniu takiego postępowania bieg terminu rozpoczyna się na nowo.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której postępowanie zostało umorzone na żądanie samego wierzyciela. Orzecznictwo przyjmuje, że umorzenie egzekucji na wniosek wierzyciela może zniweczyć materialnoprawny skutek przerwania przedawnienia wywołany złożeniem wniosku egzekucyjnego. Nie należy więc zakładać, że samo odnalezienie informacji o dawnej egzekucji wystarcza do stwierdzenia, iż termin zawsze zaczął biec od nowa po jej zakończeniu.

W starszych sprawach warto uzyskać postanowienia o umorzeniu każdej wcześniejszej egzekucji. Istotna jest nie tylko data zakończenia postępowania, ale również podstawa jego umorzenia. To może całkowicie zmienić wynik obliczenia.

Ugoda, rozmowy i uznanie roszczenia

Jeżeli przed upływem terminu dłużnik uznał roszczenie, może dojść do przerwania przedawnienia. Uznaniem może być nie tylko formalne oświadczenie nazwane „uznaniem długu”. Znaczenie może mieć także treść ugody, potwierdzenie obowiązku zapłaty, prośba o rozłożenie konkretnej należności na raty albo inne zachowanie jednoznacznie wskazujące, że dłużnik traktuje roszczenie jako istniejące.

Same rozmowy ugodowe nie zawsze wystarczą. Trzeba zbadać ich konkretną treść i ustalić, czy rzeczywiście wynikało z nich uznanie określonego roszczenia.

Jeżeli termin przedawnienia już upłynął, nie można mówić o jego późniejszym „przerwaniu”, ponieważ zakończony termin nie biegnie. Zachowanie dłużnika może natomiast w określonych okolicznościach zostać ocenione jako zrzeczenie się korzystania z zarzutu przedawnienia. Zgodnie z art. 117 § 2 K.c. takie zrzeczenie jest możliwe dopiero po upływie terminu; dokonane wcześniej byłoby nieważne. Nie każde uznanie starego długu oznacza jednak automatycznie zrzeczenie się zarzutu – z treści oświadczenia lub okoliczności musi wynikać odpowiednia wola dłużnika.

Komornik a przedawnienie roszczenia

Komornik nie jest sądem rozpoznającym ponownie sprawę zakończoną prawomocnym postanowieniem. Zgodnie z art. 804 § 1 K.p.c. organ egzekucyjny nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym.

Art. 804 § 2 K.p.c. przewiduje jednak szczególną regułę dotyczącą przedawnienia. Jeżeli z samej treści tytułu wykonawczego wynika, że termin przedawnienia dochodzonego roszczenia upłynął, a wierzyciel nie przedłożył dokumentu wskazującego na przerwanie biegu terminu, organ egzekucyjny odmawia wszczęcia egzekucji bez wzywania wierzyciela do uzupełnienia wniosku. Regulacja ta nie daje komornikowi kompetencji do prowadzenia pełnego postępowania dowodowego dotyczącego wszystkich zdarzeń, jakie wystąpiły po powstaniu tytułu.

Jeżeli spór wymaga oceny późniejszych zdarzeń, dokumentów, spełnienia świadczenia, przedawnienia albo innych okoliczności wpływających na możliwość dalszej egzekucji, właściwym środkiem sądowym może być powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 K.p.c. Dobór środka zależy jednak od etapu postępowania i konkretnych dokumentów.

Dodatkowo art. 825 pkt 1¹ K.p.c. przewiduje możliwość umorzenia postępowania na wniosek dłużnika, jeżeli jeszcze przed złożeniem wniosku egzekucyjnego roszczenie objęte tytułem wykonawczym uległo przedawnieniu, a wierzyciel nie wykaże właściwym dokumentem zdarzenia przerywającego bieg terminu.

Czy trudna sytuacja życiowa chroni przed egzekucją?

Sama trudna sytuacja finansowa, brak emerytury, niskie dochody czy korzystanie z pomocy społecznej nie powodują wygaśnięcia obowiązku spłaty ani przedawnienia roszczenia. Mogą natomiast wpływać na praktyczną skuteczność egzekucji oraz zakres majątku i dochodów podlegających zajęciu.

Jeżeli dłużnik nie posiada majątku ani dochodów, z których można skutecznie prowadzić egzekucję, postępowanie może zostać umorzone jako bezskuteczne. Takie umorzenie nie oznacza jednak automatycznego wygaśnięcia zobowiązania. Co więcej, przy obliczaniu kolejnego terminu przedawnienia trzeba uwzględnić skutek, jaki wcześniejsze postępowanie egzekucyjne wywarło na bieg przedawnienia.

W sprawach po rozwodzie odrębnej oceny mogą wymagać także zagadnienia dotyczące majątku wspólnego po rozwodzie i odpowiedzialności za inne zobowiązania byłych małżonków.

Jakie dokumenty sprawdzić przed oceną przedawnienia?

Do wiarygodnego obliczenia terminu zwykle potrzebne są:

• postanowienie o podziale majątku wraz z informacją o dacie jego prawomocności,
• dokładna treść rozstrzygnięcia o spłacie i terminie jej wykonania,
• tytuł wykonawczy, jeżeli został wydany,
• wnioski egzekucyjne i postanowienia kończące wcześniejsze postępowania komornicze,
• ugody, porozumienia, potwierdzenia częściowych spłat i oświadczenia dotyczące uznania długu,
• korespondencja pozwalająca ustalić, czy po upływie terminu mogło dojść do zrzeczenia się zarzutu przedawnienia.

Dopiero zestawienie tych dat pozwala ocenić, czy wierzyciel nadal może skutecznie korzystać z tytułu wykonawczego. Sama data rozwodu, podziału majątku albo wydania postanowienia często nie wystarcza.

Najczęstsze pytania

Czy postanowienie sprzed 2018 r. zawsze ma 10-letni termin przedawnienia?

Nie. Dla roszczeń nieprzedawnionych 9 lipca 2018 r. trzeba zastosować przepisy przejściowe ustawy nowelizującej i porównać termin wynikający z dawnych zasad z terminem wynikającym z nowych przepisów. Stosuje się termin prowadzący do wcześniejszego przedawnienia.

Jak liczyć termin po nowelizacji z 2018 r.?

Najpierw ustala się datę wymagalności spłaty i sprawdza, jaki termin obowiązywał przed zmianą. Przy roszczeniach objętych art. 5 ust. 2 ustawy nowelizującej 6-letni termin liczony według nowych zasad rozpoczyna się 9 lipca 2018 r. i, przy braku zdarzeń wpływających na jego bieg, prowadzi do końca 2024 r. Jeżeli dawny 10-letni termin upływał wcześniej, decyduje wcześniejsza data.

Co zmienia bezskuteczna egzekucja?

Skutecznie wszczęta egzekucja może przerwać przedawnienie. Jeżeli postępowanie zostało następnie umorzone z powodu bezskuteczności na podstawie art. 824 § 1 pkt 3 K.p.c., co do zasady bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo po zakończeniu postępowania. Trzeba więc znać datę i podstawę umorzenia.

Czy każde umorzenie egzekucji powoduje, że termin biegnie od nowa?

Nie. Szczególne znaczenie ma umorzenie na żądanie wierzyciela. W orzecznictwie przyjmuje się, że takie zakończenie postępowania może zniweczyć skutek przerwania przedawnienia wywołany wszczęciem egzekucji. Dlatego nie można traktować wszystkich umorzeń jednakowo.

Czy komornik sam rozstrzyga spór o przedawnienie?

Nie w pełnym zakresie. Art. 804 § 2 K.p.c. pozwala organowi egzekucyjnemu reagować, gdy upływ terminu wynika z treści tytułu wykonawczego, a wierzyciel nie przedstawia dokumentu potwierdzającego przerwanie przedawnienia. Komornik nie prowadzi natomiast pełnego procesu dotyczącego wszystkich spornych zdarzeń po powstaniu tytułu.

Czy uznanie długu po upływie terminu rozpoczyna przedawnienie od nowa?

Nie należy ujmować tego jako przerwania przedawnienia, ponieważ termin już upłynął. Trzeba natomiast zbadać, czy zachowanie dłużnika stanowiło skuteczne zrzeczenie się zarzutu przedawnienia. Sama rozmowa lub ogólna deklaracja nie zawsze wystarczy.