- Wierzyciel może dochodzić zachowku przysługującego dłużnikowi po zajęciu tej wierzytelności w toku egzekucji.
- Roszczenie o zachowek co do zasady przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu albo otwarcia spadku.
- Możliwe jest podnoszenie zarzutów, np. przedawnienia albo nadużycia prawa.
- W praktyce wierzyciel może kierować roszczenia także przeciwko dzieciom dłużnika, jeśli to one otrzymały spadek lub darowizny doliczane do zachowku.
Możliwość dochodzenia zachowku przez wierzyciela dłużnika
Roszczenie o zachowek ma charakter majątkowy, dlatego może podlegać egzekucji oraz zajęciu przez wierzyciela. Oznacza to, że jeżeli osoba uprawniona do zachowku posiada długi, wierzyciel może próbować doprowadzić do wyegzekwowania należnej jej kwoty od spadkobierców lub osób obdarowanych.
Podstawę prawną stanowią przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zachowku oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o zajęciu innych wierzytelności, w szczególności art. 887 § 1 oraz art. 902 K.p.c.
W orzecznictwie od lat przyjmuje się, że roszczenie o zachowek może być przedmiotem obrotu i egzekucji. Potwierdza to m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 13 lutego 1975 r., III CZP 91/74.
Jeżeli więc dłużnik sam nie występuje o zachowek, wierzyciel po zajęciu wierzytelności może podjąć działania w jego imieniu. W praktyce najczęściej robi to firma windykacyjna albo komornik działający w ramach postępowania egzekucyjnego.
W szerszym kontekście problematyki spadkowej warto również przeczytać o komorniku a roszczeniu o zachowek.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Kiedy wierzyciel może wystąpić przeciwko dzieciom dłużnika?
Jeżeli spadkodawca przekazał majątek dzieciom dłużnika, a sam dłużnik został pominięty w testamencie, może mu przysługiwać roszczenie o zachowek. Po zajęciu tej wierzytelności wierzyciel może dochodzić zapłaty bezpośrednio od spadkobierców lub osób obdarowanych.
Dotyczy to również sytuacji, gdy spadkobiercami są małoletnie dzieci. Sam fakt małoletności nie wyłącza odpowiedzialności z tytułu zachowku, choć w praktyce postępowanie wymaga reprezentacji przez przedstawicieli ustawowych oraz uwzględnienia interesu dziecka.
Znaczenie ma również to, czy w skład spadku wchodziło mieszkanie służące zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodziny. Sądy dopuszczają bowiem możliwość ograniczenia roszczenia o zachowek na podstawie art. 5 K.c., jeżeli dochodzenie pełnej kwoty prowadziłoby do rażąco niesprawiedliwych skutków.
Przedawnienie roszczenia o zachowek
Obecnie roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli uprawnienie wynika z dziedziczenia ustawowego lub roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku, termin również wynosi 5 lat od otwarcia spadku.
Jeżeli termin przedawnienia już upłynął, można podnieść zarzut przedawnienia zarówno wobec wierzyciela, jak i wobec firmy windykacyjnej dochodzącej zachowku w imieniu dłużnika.
W praktyce istotne jest także ustalenie, czy wcześniej nie doszło do przerwania biegu przedawnienia, np. poprzez wniesienie pozwu lub uznanie długu.
Uzupełniająco warto przeczytać również o sytuacji, gdy dłużnik jako spadkobierca dziedziczy majątek obciążony egzekucją.
Czy można bronić się przed roszczeniem wierzyciela?
Tak. W zależności od sytuacji możliwe jest podnoszenie różnych zarzutów.
- zarzutu przedawnienia roszczenia o zachowek,
- zarzutu nadużycia prawa z art. 5 K.c.,
- kwestionowania wysokości zachowku,
- sporu co do wartości majątku spadkowego,
- podważania skuteczności zajęcia wierzytelności.
W orzecznictwie podkreśla się, że wyjątkowo możliwe jest ograniczenie zachowku, jeżeli jego dochodzenie prowadziłoby do szczególnie niesprawiedliwych skutków, np. utraty jedynego mieszkania przez dzieci lub osoby bliskie.
Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, warto przeanalizować również temat egzekucji z mieszkania odziedziczonego.
Egzekucja z udziału w spadku i zachowku
W praktyce wierzyciele często próbują prowadzić egzekucję nie tylko z samego zachowku, ale również z udziału spadkowego należącego do dłużnika. Może to obejmować udział w nieruchomości, środki pieniężne albo prawa majątkowe wchodzące do spadku.
Więcej informacji na ten temat zawiera opracowanie dotyczące egzekucji z udziału spadkowego.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać sprawy dotyczące dochodzenia zachowku przez wierzycieli dłużnika.
Pan Andrzej został pominięty w testamencie po ojcu, który przepisał mieszkanie wnukom. Sam nie planował występować o zachowek, ponieważ dzieci nadal mieszkały w odziedziczonym lokalu. Po kilku latach wierzyciel zajął jednak jego wierzytelność i skierował pozew o zachowek przeciwko dzieciom.
Pani Joanna była przekonana, że skoro od śmierci matki minęło kilka lat, sprawa zachowku jest definitywnie zakończona. W toku procesu okazało się jednak, że wcześniejsze działania procesowe przerwały bieg przedawnienia, dzięki czemu wierzyciel nadal mógł dochodzić roszczenia.
Pan Tomasz odziedziczył udział w domu po rodzicach, ale jednocześnie miał wieloletnie zadłużenie. Komornik prowadzący egzekucję skierował działania zarówno do udziału w spadku, jak i do roszczenia o zachowek po innym członku rodziny.
FAQ
Czy firma windykacyjna może samodzielnie wystąpić o zachowek?
Tak, jeżeli wcześniej skutecznie zajęła wierzytelność przysługującą dłużnikowi albo nabyła ją w drodze cesji.
Czy dzieci dłużnika odpowiadają za zachowek?
Mogą odpowiadać, jeśli odziedziczyły majątek lub otrzymały darowizny doliczane do substratu zachowku.
Po ilu latach przedawnia się zachowek?
Co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku — zależnie od rodzaju roszczenia.
Czy można obniżyć zachowek?
Tak, w wyjątkowych sytuacjach sąd może ograniczyć roszczenie, np. z powołaniem się na art. 5 K.c.
Czy komornik może prowadzić egzekucję ze spadku?
Tak, egzekucja może obejmować udział spadkowy, nieruchomości odziedziczone przez dłużnika albo wierzytelności z tytułu zachowku.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Uchwała Sądu Najwyższego z 13 lutego 1975 r., III CZP 91/74
4. Uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81
5. Wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03
6. Wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2008 r., III CSK 255/07
