Wezwanie do zwrotu błędnie przelanych pieniędzy od komornika – co zrobić?

Uzyskanie nienależnego świadczenia a obowiązek zwrotu pieniędzy

Podstawę roszczenia o zwrot omyłkowo przekazanych środków stanowią przede wszystkim art. 405 i 410 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 405 K.c. osoba, która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest obowiązana do jej wydania, a gdyby nie było to możliwe – do zwrotu jej wartości.

Z kolei art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego określa przypadki świadczenia nienależnego. Taka sytuacja może wystąpić m.in. wtedy, gdy pieniądze trafiły do osoby, która nie była uprawniona do ich otrzymania. Dotyczy to również omyłkowego przekazania środków przez komornika lub bank.

Co do zasady osoba, która otrzymała taki przelew, powinna zwrócić środki. Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji będzie musiała oddać całą kwotę.

Znaczenie ma przede wszystkim to, czy po stronie odbiorcy nadal istnieje wzbogacenie oraz czy w chwili wydawania pieniędzy powinien był liczyć się z obowiązkiem ich zwrotu.

Obowiązek wydania korzyści i znaczenie art. 409 Kodeksu cywilnego

Art. 409 Kodeksu cywilnego przewiduje, że obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli osoba, która korzyść uzyskała, zużyła ją lub utraciła w taki sposób, że nie jest już wzbogacona. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której wyzbywając się korzyści lub ją zużywając, powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Nie wystarcza więc samo wykazanie, że pieniędzy nie ma już na rachunku. Jeżeli zostały przeznaczone np. na spłatę własnego długu, wzbogacenie może nadal istnieć, ponieważ zmniejszyły się zobowiązania odbiorcy.

Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., sygn. akt I CKN 918/97. Sąd przyjął, że osoba, która przeznaczyła nienależnie otrzymane pieniądze na spłatę własnego długu, nadal pozostaje wzbogacona, ponieważ zmniejszyły się jej pasywa.

Przy ocenie art. 409 K.c. nie chodzi wyłącznie o ogólne stwierdzenie, że odbiorca działał w dobrej wierze. Trzeba również ustalić, czy sposób wykorzystania pieniędzy rzeczywiście spowodował ustanie wzbogacenia oraz od którego momentu odbiorca powinien był liczyć się z koniecznością zwrotu.

Zobacz również:

Czy bank ponosi odpowiedzialność za błędny przelew?

Odpowiedzialność banku za błędny przelew nie powstaje automatycznie. Obecne zasady realizacji przelewów uwzględniają przede wszystkim unikatowy identyfikator odbiorcy.

Zgodnie z art. 143 ustawy o usługach płatniczych, jeżeli w zleceniu płatniczym wskazano unikatowy identyfikator, zlecenie uznaje się za wykonane na rzecz właściwego odbiorcy, jeżeli zostało wykonane zgodnie z tym identyfikatorem, bez względu na inne dodatkowe informacje podane przez użytkownika. Przy przelewie na rachunek bankowy takim identyfikatorem jest co do zasady numer rachunku.

Oznacza to, że sama niezgodność imienia, nazwiska lub nazwy odbiorcy z numerem rachunku nie przesądza obecnie o odpowiedzialności banku. Jeżeli użytkownik podał nieprawidłowy unikatowy identyfikator, dostawca co do zasady nie odpowiada na zasadach przewidzianych dla niewykonania lub nienależytego wykonania transakcji, ma jednak obowiązki związane z podjęciem działań służących odzyskaniu środków.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2004 r., sygn. akt IV CK 158/03, dotyczył wcześniejszego stanu prawnego i wskazywał na obowiązek zachowania przez bank należytej staranności przy realizacji przelewu. Przy ocenie dzisiejszych spraw trzeba jednak uwzględniać przede wszystkim aktualne przepisy ustawy o usługach płatniczych i konkretny sposób wykonania transakcji.

Odpowiedzialność banku może więc wchodzić w grę w szczególnych okolicznościach, ale wymaga ustalenia, jakie dane zawierało zlecenie, kto popełnił błąd, jakie obowiązki ciążyły na banku i czy można wykazać powstałą szkodę.

Przedawnienie roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

Podstawowy termin przedawnienia roszczeń majątkowych wynosi obecnie 6 lat. Termin 3-letni dotyczy m.in. roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz roszczeń o świadczenia okresowe. Ocena właściwego terminu zależy więc od charakteru konkretnego roszczenia i podmiotu, któremu ono przysługuje.

Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego koniec 6-letniego i 3-letniego terminu co do zasady przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Dla ustalenia przedawnienia znaczenie ma jednak również początek biegu terminu. Art. 120 K.c. wiąże go z wymagalnością roszczenia, a jeżeli wymagalność zależy od czynności uprawnionego – z najwcześniejszym momentem, w którym mógł on doprowadzić do jego wymagalności.

Nie każda czynność przed sądem albo komornikiem przerywa bieg przedawnienia. Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 K.c. skutek taki wywołuje czynność przed sądem, sądem polubownym lub innym właściwym organem powołanym do rozpoznawania spraw albo egzekwowania roszczeń danego rodzaju, jeżeli została przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia konkretnego roszczenia.

Przerwę może więc spowodować np. wniesienie pozwu dotyczącego danego roszczenia albo podjęcie właściwej czynności egzekucyjnej zmierzającej bezpośrednio do jego zaspokojenia. Nie wystarczy natomiast zwykła korespondencja, czynność techniczna, samo uzyskiwanie informacji ani działanie podjęte w innej sprawie, które nie służy bezpośrednio dochodzeniu konkretnego roszczenia.

Bieg przedawnienia przerywa także uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której ono przysługuje. Z tego powodu przed podpisaniem oświadczenia o uznaniu długu lub ugody warto ustalić skutki takiego dokumentu.

Po przerwaniu przedawnienie co do zasady biegnie na nowo. Jeżeli przerwanie nastąpiło przez czynność w postępowaniu przed sądem lub właściwym organem, przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie nie zostanie zakończone.

Inaczej należy obecnie traktować mediację oraz zawezwanie do próby ugodowej. Zgodnie z art. 121 pkt 5 i 6 K.c. powodują one odpowiednio zawieszenie biegu przedawnienia przez czas trwania mediacji lub postępowania pojednawczego, a nie przerwanie biegu przedawnienia.

Nie można więc zakładać, że sam upływ kilku lat od błędnego przelewu przesądza o przedawnieniu. Trzeba przeanalizować daty, charakter roszczenia i konkretne czynności podjęte przez strony.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania do zwrotu pieniędzy?

Po otrzymaniu wezwania warto przede wszystkim ustalić, dlaczego pieniądze znalazły się na rachunku i na jakiej podstawie są obecnie dochodzone. Jeżeli przelew pochodził od komornika, dobrze jest zwrócić się o pisemne wyjaśnienie jego podstawy oraz przyczyny późniejszego żądania zwrotu.

W szczególności warto:

• sprawdzić datę, kwotę, tytuł przelewu i numer postępowania egzekucyjnego,
• ustalić, kto dokładnie domaga się zwrotu i z jakiego tytułu prawnego,
• poprosić komornika o wyjaśnienie, dlaczego przelew został uznany za omyłkowy,
• zachować wyciągi bankowe, pisma, wiadomości oraz koperty lub potwierdzenia doręczenia dokumentujące istotne daty,
• ustalić, w jaki sposób zostały wykorzystane otrzymane środki i zebrać dostępne dowody wydatków,
• sprawdzić, czy wcześniej podejmowano czynności mogące przerwać albo zawiesić bieg przedawnienia,
• nie podpisywać pochopnie oświadczenia o uznaniu długu bez oceny jego skutków.

W części przypadków możliwe będzie zakwestionowanie obowiązku zwrotu w całości lub części, w innych – negocjowanie terminu zapłaty albo rozłożenia należności na raty. Jeżeli sprawa trafi do sądu, znaczenie mogą mieć dowody dotyczące zarówno podstawy otrzymania pieniędzy, jak i sposobu ich zużycia oraz momentu, od którego odbiorca powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Jeżeli problem dotyczy działań komornika, pomocne może być również omówienie dotyczące odzyskania środków od komornika.

FAQ

Czy trzeba oddać błędny przelew od komornika?

Co do zasady omyłkowo przekazane środki mogą podlegać zwrotowi jako nienależne świadczenie. W konkretnej sprawie trzeba jednak ocenić m.in. art. 409 K.c., czyli to, czy odbiorca nadal jest wzbogacony i czy powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Czy wydanie pieniędzy zwalnia z obowiązku zwrotu?

Nie zawsze. Sam fakt wydania pieniędzy nie przesądza o ustaniu wzbogacenia. Jeżeli środki posłużyły np. do spłaty własnego długu albo pozwoliły uniknąć wydatku, który odbiorca i tak musiałby ponieść, korzyść majątkowa może nadal istnieć.

Ile wynosi termin przedawnienia?

Podstawowy termin przedawnienia roszczeń majątkowych wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą oraz świadczeń okresowych – 3 lata. Trzeba jednak ustalić także datę rozpoczęcia biegu terminu oraz sprawdzić, czy doszło do jego przerwania albo zawieszenia.

Czy każda czynność w sądzie albo u komornika przerywa przedawnienie?

Nie. Art. 123 § 1 pkt 1 K.c. wymaga czynności przed sądem lub właściwym organem, podjętej bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia konkretnego roszczenia. Zwykła korespondencja, czynność techniczna lub działanie niezwiązane bezpośrednio z dochodzeniem tego roszczenia nie wystarczą. Mediacja oraz zawezwanie do próby ugodowej powodują obecnie zawieszenie, a nie przerwanie biegu przedawnienia.

Czy można ignorować wezwanie do zwrotu pieniędzy?

Nie jest to bezpieczne rozwiązanie. Lepiej ustalić podstawę żądania, zweryfikować przedawnienie i zgromadzić dokumenty. Jeżeli roszczenie zostanie skierowane do sądu, brak reakcji na pisma procesowe może utrudnić skuteczną obronę.

Czy bank może odpowiadać za błędny przelew?

Tak, ale nie automatycznie. Przy współczesnych przelewach duże znaczenie ma unikatowy identyfikator, którym przy rachunku bankowym jest co do zasady numer rachunku. Odpowiedzialność banku zależy od przyczyny błędu, sposobu wykonania zlecenia oraz tego, czy bank naruszył ciążące na nim obowiązki.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 118, 120, 121, 123, 124, 405, 409 i 410 – tekst ustawy
2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych, w szczególności art. 143 i nast.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 1998 r., sygn. akt I CKN 918/97
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2004 r., sygn. akt IV CK 158/03