Śmierć dłużnika a koszty umorzenia egzekucji

Czynności organu egzekucyjnego w razie śmierci dłużnika

Aktualny stan prawny na 9 czerwca 2026 r. przewiduje, że śmierć dłużnika w toku egzekucji nie kończy automatycznie sprawy. Komornik zawiesza postępowanie z urzędu na podstawie art. 819 Kodeksu postępowania cywilnego. Postępowanie może zostać podjęte z udziałem spadkobierców zmarłego, a jeżeli sprawa dotyczy praw i obowiązków z działalności gospodarczej, także z udziałem zarządcy sukcesyjnego, o ile ustanowiono zarząd sukcesyjny.

Jeżeli spadkobiercy dłużnika nie są znani albo nie objęli spadku, a nie ustanowiono kuratora spadku, sąd może na wniosek wierzyciela ustanowić dla nich kuratora. To rozwiązanie bywa potrzebne wtedy, gdy wierzyciel chce formalnie kontynuować egzekucję, mimo że ma wątpliwości co do istnienia majątku spadkowego.

W praktyce wierzyciel powinien ustalić, czy znani są spadkobiercy, czy toczyło się postępowanie spadkowe, czy sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia oraz czy po dłużniku istnieje majątek nadający się do egzekucji. Trzeba też odróżnić brak wiedzy o majątku od pewności, że egzekucja będzie bezskuteczna. Samo przekonanie wierzyciela, że spadku nie ma, nie zawsze wystarczy, aby uniknąć skutków procesowych bezczynności.

Co może zrobić wierzyciel po zawieszeniu egzekucji?

Po zawieszeniu egzekucji wierzyciel ma zasadniczo kilka możliwych dróg. Może zainicjować albo wykorzystać postępowanie spadkowe, wskazać komornikowi znanych spadkobierców, wnioskować do sądu o ustanowienie kuratora dla nieznanych spadkobierców albo podjąć decyzję, że dalsze prowadzenie sprawy jest ekonomicznie nieopłacalne. Każda z tych decyzji ma jednak inne skutki kosztowe.

Jeżeli wierzyciel chce kontynuować egzekucję, powinien dążyć do ustalenia następcy prawnego dłużnika. W typowej sprawie będzie to postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli spadkobiercy przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiadają za długi spadkowe zasadniczo tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Jeżeli wierzyciel nie chce kontynuować egzekucji, powinien liczyć się z tym, że po upływie ustawowego terminu komornik może umorzyć postępowanie z powodu bezczynności. W sprawach zawieszonych z powodu śmierci dłużnika termin sześciu miesięcy biegnie od daty wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania.

Opłata w razie umorzenia z powodu bezczynności wierzyciela

Najważniejsza korekta w stosunku do często spotykanych informacji jest taka: w opisanej sytuacji zasadą nie jest opłata 10% tylko opłata 5%. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o kosztach komorniczych, w razie umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela albo na podstawie art. 824 § 1 pkt 4 K.p.c., wierzyciela obciąża opłata stosunkowa w wysokości 5% wartości świadczenia pozostałego do wyegzekwowania.

Art. 824 § 1 pkt 4 K.p.c. dotyczy sytuacji, w której wierzyciel w ciągu sześciu miesięcy nie dokonał czynności potrzebnej do dalszego prowadzenia postępowania albo nie zażądał podjęcia zawieszonego postępowania. Przy zawieszeniu z uwagi na śmierć dłużnika termin ten biegnie od daty wydania postanowienia o zawieszeniu.

Opłata 10% z art. 29 ust. 1 ustawy o kosztach komorniczych pojawia się w innym kontekście: gdy przyczyna umorzenia wiąże się ze spełnieniem świadczenia przez dłużnika albo zawarciem porozumienia po upływie miesiąca od doręczenia dłużnikowi zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Nie jest to typowa podstawa naliczania opłaty w sprawie, w której dłużnik zmarł, nie ma majątku, a wierzyciel nie podejmuje czynności po zawieszeniu.

Umorzenie egzekucji z urzędu z powodu bezskuteczności

Inną sytuacją jest umorzenie egzekucji z urzędu, gdy jest oczywiste, że z egzekucji nie uzyska się sumy wyższej od kosztów egzekucyjnych. Taką podstawę przewiduje art. 824 § 1 pkt 3 K.p.c. Wtedy nie chodzi o bezczynność wierzyciela, lecz o ocenę, że dalsza egzekucja nie ma ekonomicznego sensu.

W razie umorzenia postępowania egzekucyjnego z innych przyczyn niż wskazane w art. 29 ust. 1 ustawy o kosztach komorniczych, komornik pobiera od wierzyciela opłatę 150 zł, z wyjątkiem przypadków objętych art. 30 tej ustawy. Opłata ta podlega zmniejszeniu o sumę opłat egzekucyjnych już ściągniętych i obciążających dłużnika.

Ustawa przewiduje także wyjątki od pobrania opłaty 150 zł. Nie pobiera się jej między innymi od osób fizycznych dochodzących roszczeń pracowniczych lub odszkodowawczych, od jednostek samorządu terytorialnego oraz od niektórych podmiotów spełniających warunki z art. 29 ust. 5 ustawy o kosztach komorniczych. W praktyce trzeba więc sprawdzić nie tylko powód umorzenia, ale również status wierzyciela i charakter dochodzonej wierzytelności.

Czy można uniknąć albo obniżyć opłatę?

Najbezpieczniejszym sposobem ograniczenia ryzyka opłaty 5% jest niedopuszczenie do umorzenia z powodu bezczynności. Wierzyciel może wykazać aktywność, na przykład przez złożenie wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania po ustaleniu spadkobierców, złożenie wniosku o ustanowienie kuratora dla nieznanych spadkobierców albo przedstawienie komornikowi informacji, które pozwalają ocenić, czy zachodzi podstawa do umorzenia z urzędu z innej przyczyny.

Jeżeli komornik wyda postanowienie o pobraniu opłaty, należy dokładnie sprawdzić, czy wskazana podstawa prawna odpowiada rzeczywistemu powodowi umorzenia. W razie wątpliwości można rozważyć skargę na czynność komornika albo wniosek o obniżenie opłaty egzekucyjnej. Wniosek o obniżenie opłaty z art. 48 ustawy o kosztach komorniczych wnosi się w terminie 7 dni od doręczenia postanowienia o pobraniu lub ustaleniu opłaty.

Wniosek o obniżenie opłaty wymaga konkretnych argumentów. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza nakład pracy komornika, przebieg dotychczasowej egzekucji, realna bezskuteczność działań, wysokość naliczonej opłaty oraz sytuacja wierzyciela. Nie należy jednak zakładać, że sam brak majątku po dłużniku automatycznie zwolni wierzyciela z kosztów.

Praktyczna ocena sytuacji wierzyciela

Jeżeli wierzyciel wie, że dłużnik nie pozostawił żadnego majątku, powinien porównać koszty i ryzyka dwóch wariantów. Pierwszy wariant to aktywne działania w celu formalnego podjęcia egzekucji z udziałem następców prawnych i doprowadzenia do ewentualnego umorzenia z powodu bezskuteczności. Drugi wariant to pozostawienie sprawy bez czynności, co może skutkować umorzeniem na podstawie art. 824 § 1 pkt 4 K.p.c. i opłatą 5%.

Nie ma jednej odpowiedzi dobrej dla każdej sprawy. Przy niewielkim długu koszty ustalania spadkobierców mogą być nieproporcjonalne. Przy wysokiej należności opłata 5% może być na tyle dotkliwa, że warto rozważyć podjęcie czynności procesowych, nawet jeżeli szanse odzyskania pieniędzy są niewielkie. Decyzja powinna uwzględniać wysokość długu, dotychczasowe wyniki egzekucji, możliwy skład spadku, liczbę potencjalnych spadkobierców i dokumenty dostępne wierzycielowi.

FAQ

Czy śmierć dłużnika automatycznie kończy egzekucję?

Nie. Śmierć dłużnika powoduje zawieszenie postępowania z urzędu. Egzekucja może zostać podjęta z udziałem spadkobierców, kuratora spadku albo zarządcy sukcesyjnego, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Od kiedy biegnie 6 miesięcy przy zawieszeniu z powodu śmierci dłużnika?

Przy zawieszeniu egzekucji z powodu śmierci dłużnika termin z art. 824 § 1 pkt 4 K.p.c. biegnie od daty wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania.

Czy komornik może naliczyć wierzycielowi 10% opłaty tylko dlatego, że dłużnik zmarł?

Nie powinno się tak tego ujmować. W typowej sytuacji umorzenia z powodu bezczynności wierzyciela po zawieszeniu chodzi o opłatę 5% świadczenia pozostałego do wyegzekwowania. Opłata 10% dotyczy innego wariantu, związanego ze spełnieniem świadczenia albo porozumieniem po upływie miesiąca od doręczenia dłużnikowi zawiadomienia o wszczęciu egzekucji.

Czy brak majątku po dłużniku zwalnia wierzyciela z opłaty?

Nie automatycznie. Brak majątku może przemawiać za umorzeniem egzekucji z powodu bezskuteczności, ale wierzyciel powinien zadbać o właściwą podstawę umorzenia i wykazać okoliczności, na które się powołuje.

Czy warto składać wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli spadku nie ma?

To zależy od wartości długu, ryzyka opłaty i dostępnych informacji o rodzinie dłużnika. Czasem ustalenie spadkobierców jest potrzebne tylko po to, aby formalnie kontynuować albo zakończyć egzekucję na korzystniejszej podstawie kosztowej.

Co zrobić po doręczeniu postanowienia o opłacie?

Należy szybko sprawdzić podstawę prawną, wysokość opłaty i uzasadnienie. W zależności od sytuacji można rozważyć skargę na czynność komornika albo wniosek o obniżenie opłaty. Przy wniosku o obniżenie opłaty termin wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia.

Podsumowanie

W razie śmierci dłużnika komornik zawiesza egzekucję, ale dalszy los sprawy zależy w dużej mierze od działań wierzyciela. Jeżeli wierzyciel przez 6 miesięcy nie podejmie czynności potrzebnej do dalszego prowadzenia postępowania, komornik może umorzyć egzekucję z powodu bezczynności, co zasadniczo oznacza opłatę 5% wartości świadczenia pozostałego do wyegzekwowania.

Jeżeli natomiast z okoliczności sprawy wynika oczywista bezskuteczność egzekucji, trzeba rozważyć działania zmierzające do umorzenia na właściwej podstawie. W takim wariancie może wchodzić w grę opłata 150 zł albo wyjątki od jej pobrania. Kluczowe jest więc nie samo twierdzenie, że po dłużniku nie ma majątku, lecz prawidłowe udokumentowanie sytuacji i pilnowanie terminów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych - Dz.U. 2018 poz. 770
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.