- Składki ZUS co do zasady przedawniają się po 5 latach od dnia wymagalności.
- Przedawniona należność zabezpieczona hipoteką może być nadal egzekwowana z nieruchomości.
- ZUS nie może po przedawnieniu dowolnie naliczać dalszych odsetek ponad zakres zabezpieczenia hipotecznego.
- Bieg przedawnienia może zostać zawieszony m.in. przez układ ratalny lub postępowanie egzekucyjne.
- Spadkobierca odpowiada za zaległości tylko w granicach wynikających z przepisów spadkowych i zabezpieczeń.
Przedawnienie składek ZUS – podstawowe zasady
Zgodnie z art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek ZUS przedawniają się co do zasady po upływie 5 lat od dnia, w którym stały się wymagalne. Termin ten obowiązuje obecnie dla większości należności składkowych.
W starszych sprawach należy jednak uwzględnić przepisy przejściowe. Dla części zaległości powstałych przed 1 stycznia 2012 r. zastosowanie mogą mieć wcześniejsze regulacje przewidujące 10-letni termin przedawnienia.
W praktyce oznacza to, że przy bardzo starych zaległościach ZUS trzeba każdorazowo ustalić:
- kiedy składki stały się wymagalne,
- czy bieg przedawnienia był zawieszany albo przerywany,
- czy należność została zabezpieczona hipoteką lub zastawem.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Kiedy bieg przedawnienia składek ZUS zostaje zawieszony?
Przedawnienie nie zawsze biegnie nieprzerwanie. Ustawa przewiduje sytuacje, w których termin przedawnienia ulega zawieszeniu. Najczęściej dotyczy to:
- zawarcia układu ratalnego lub odroczenia płatności,
- prowadzenia postępowania dotyczącego obowiązku ubezpieczenia albo wysokości składek,
- prowadzenia postępowania egzekucyjnego, o którym dłużnik został skutecznie zawiadomiony,
- postępowania spadkowego po śmierci dłużnika.
W praktyce bardzo istotne jest ustalenie, czy ZUS rzeczywiście podejmował skuteczne czynności egzekucyjne oraz czy dłużnik był o nich informowany. Samo istnienie dokumentów w aktach nie zawsze oznacza skuteczne zawieszenie biegu przedawnienia.
W przypadku starszych należności warto również porównać sytuację składek ZUS z zasadami dotyczącymi przedawnienia roszczeń cywilnych, ponieważ mechanizmy przedawnienia w sprawach publicznoprawnych i cywilnych różnią się od siebie.
Kiedy składki ZUS nie przedawniają się całkowicie?
Wyjątek dotyczy należności zabezpieczonych hipoteką albo zastawem. Zgodnie z art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przedawnienie nie powoduje wygaśnięcia możliwości dochodzenia należności z przedmiotu zabezpieczenia.
Oznacza to, że nawet jeśli składki są już przedawnione wobec dłużnika osobistego, ZUS może nadal prowadzić egzekucję z nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową.
Nie oznacza to jednak pełnej dowolności po stronie ZUS. Po upływie terminu przedawnienia należności mogą być egzekwowane wyłącznie z przedmiotu hipoteki albo zastawu i tylko w granicach wynikających z zabezpieczenia.
W praktyce szczególne znaczenie ma suma hipoteki wpisana do księgi wieczystej. W starszych sprawach dotyczących hipotek ustanowionych przed nowelizacją ustawy o księgach wieczystych i hipotece często pojawiają się spory dotyczące zakresu odsetek oraz kosztów ubocznych.
W kontekście zabezpieczeń majątkowych warto również przeanalizować zagadnienia związane z zabezpieczeniem hipotecznym i zastaw ZUS, ponieważ podobne zasady dotyczą także innych form zabezpieczania należności publicznoprawnych.
Zakres odpowiedzialności przy hipotece przymusowej ZUS
Jeżeli ZUS zabezpieczył należność hipoteką przymusową, wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości niezależnie od tego, kto jest jej aktualnym właścicielem.
Dotyczy to również spadkobierców, którzy odziedziczyli nieruchomość obciążoną hipoteką. Odpowiadają oni jednak przede wszystkim rzeczowo – czyli do wysokości obciążenia nieruchomości.
W wielu sprawach pojawia się problem żądania przez ZUS odsetek narastających przez kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. Aktualne orzecznictwo i praktyka wskazują jednak, że po przedawnieniu należności zakres egzekucji powinien być ograniczony do granic wynikających z zabezpieczenia hipotecznego oraz przepisów regulujących odpowiedzialność rzeczową.
Nie można automatycznie zakładać, że ZUS ma prawo dochodzić dowolnie wysokich odsetek wykraczających poza zakres zabezpieczenia ujawnionego w księdze wieczystej.
Jeżeli sprawa dotyczy małżonków albo majątku wspólnego, warto dodatkowo sprawdzić zasady dotyczące odpowiedzialności małżonka za zaległe składki, ponieważ odpowiedzialność współmałżonka zależy od wielu okoliczności prawnych i majątkowych.
Czy ZUS musi wykreślić hipotekę po spłacie?
Co do zasady po całkowitej spłacie należności zabezpieczonej hipoteką ZUS powinien wydać dokument pozwalający na wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej.
Jeżeli istnieje spór co do wysokości należności albo odsetek, konieczne może być wcześniejsze ustalenie rzeczywistego zakresu odpowiedzialności. W praktyce często wymaga to analizy:
- treści wpisu hipotecznego,
- decyzji ZUS,
- historii egzekucji,
- terminów przedawnienia,
- zakresu odpowiedzialności spadkobierców.
W niektórych przypadkach możliwe jest także wystąpienie do ZUS z wnioskiem o umorzenie części należności albo odsetek, szczególnie gdy występują wyjątkowe okoliczności życiowe lub społeczne.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać sprawy związane z przedawnieniem składek ZUS i hipoteką przymusową.
Pan Andrzej odziedziczył po ojcu dom obciążony hipoteką przymusową ZUS ustanowioną jeszcze w latach 90. ZUS twierdził, że całe zadłużenie wraz z odsetkami przekracza 300 tys. zł. Po analizie dokumentów okazało się jednak, że część należności była już przedawniona, a egzekucja mogła być prowadzona wyłącznie w granicach zabezpieczenia hipotecznego wpisanego do księgi wieczystej.
Przedsiębiorczyni zawarła z ZUS układ ratalny dotyczący zaległych składek. W czasie obowiązywania umowy bieg przedawnienia został zawieszony. Po kilku latach kobieta błędnie uznała, że dług już się przedawnił. Dopiero analiza terminów i dokumentów wykazała, że okres obowiązywania układu ratalnego nie był wliczany do biegu przedawnienia.
Małżonkowie prowadzili wspólną działalność gospodarczą. Po śmierci jednego z nich ZUS próbował dochodzić zaległości także od współmałżonka. Konieczne było ustalenie, czy odpowiedzialność wynikała z przepisów o majątku wspólnym oraz jaki był zakres odpowiedzialności za zadłużenie składkowe.
