Dług zmarłego po terminie odrzucenia spadku – co zrobić?

Brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy

Na dzień 14 czerwca 2026 r. zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Przy dziedziczeniu ustawowym po rodzicu najczęściej będzie to dzień, w którym najbliższa rodzina dowiedziała się o śmierci spadkodawcy i o tym, że dziedziczy.

Jeżeli ten termin minął i żadne oświadczenie nie zostało złożone, nie oznacza to automatycznie pełnej odpowiedzialności całym prywatnym majątkiem. W obecnym stanie prawnym brak oświadczenia w terminie jest co do zasady równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobierca odpowiada wtedy za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku.

W praktyce przyjmijmy więc, że po 8 miesiącach od śmierci ojca spadek został już przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Dalsze działania zależą od tego, czy rodzina chce bronić się przez ograniczenie odpowiedzialności do aktywów spadku, czy ma podstawy do twierdzenia, że brak odrzucenia spadku wynikał z usprawiedliwionego błędu co do zadłużenia.

Brak wiedzy o zadłużeniu — czy można odrzucić spadek po terminie?

Nie składa się wniosku o przywrócenie terminu w zwykłym znaczeniu tego słowa. W sprawach spadkowych właściwą drogą jest wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Podstawą jest art. 1019 Kodeksu cywilnego.

Przepis ten przewiduje, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków niezachowania terminu. Uchylenie następuje przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy spadek przyjmuje, czy go odrzuca. Skuteczność takiego działania wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Sam fakt, że dług był dla rodziny zaskoczeniem, nie zawsze wystarczy. Trzeba wykazać, że błąd był istotny i usprawiedliwiony okolicznościami sprawy, a więc że spadkobiercy nie wiedzieli o długu i przy zachowaniu rozsądnej staranności nie mogli łatwo ustalić rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Sąd ocenia to indywidualnie: inne znaczenie ma ukryty kredyt konsumencki, a inne powszechnie znana działalność gospodarcza zmarłego albo wcześniejsze pisma od wierzycieli.

Wniosek trzeba złożyć bez zwłoki po wykryciu błędu. W praktyce należy pilnować rocznego terminu wynikającego z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego — przy błędzie uprawnienie do uchylenia się wygasa z upływem roku od jego wykrycia. Nie warto więc czekać, aż komornik podejmie kolejne czynności.

Co wpisać we wniosku do sądu?

Wniosek składa się do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwość może zależeć od miejsca położenia majątku spadkowego albo innych reguł z Kodeksu postępowania cywilnego.

We wniosku należy opisać, kiedy spadkodawca zmarł, kiedy spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu do spadku, dlaczego nie złożył oświadczenia w terminie oraz kiedy i w jaki sposób dowiedział się o długu. Do wniosku warto dołączyć dokumenty: odpis aktu zgonu, korespondencję od komornika lub wierzyciela, dokumenty bankowe, informacje o stanie majątku spadkowego, a także dowody wskazujące, że spadkobierca wcześniej nie miał realnej wiedzy o zobowiązaniu.

W tym samym piśmie albo na rozprawie trzeba złożyć oświadczenie, że spadkobierca uchyla się od skutków niezachowania terminu i odrzuca spadek. Opłata sądowa za wniosek o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi obecnie 100 zł. W konkretnym postępowaniu mogą dojść dodatkowe koszty, np. odpisów, pełnomocnictwa albo innych wniosków.

Spis inwentarza, aktywa spadku i odpowiedzialność za długi

Jeżeli spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, kluczowe staje się ustalenie aktywów spadku. Aktywami mogą być nie tylko nieruchomości i pieniądze, ale też ruchomości, np. sprzęt AGD kupiony przez zmarłego, samochód, wyposażenie mieszkania albo wierzytelności przysługujące spadkodawcy.

Przy ustalaniu zakresu odpowiedzialności trzeba także sprawdzić, jak brak aktywów wpływa na długi spadkowe bez majątku.

Zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Ograniczenie odpowiedzialności odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął składniki majątku, podstępnie nie podał ich do spisu albo podstępnie wskazał nieistniejące długi.

Wykaz inwentarza może złożyć spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu — w sądzie lub przed notariuszem. Spis inwentarza sporządza natomiast komornik na podstawie postanowienia sądu. W sprawach z wierzycielem spis bywa bardziej formalnym dowodem wartości stanu czynnego spadku, ale wiąże się z kosztami i czasem.

Jeżeli po zmarłym praktycznie nie ma majątku, a jedyną rzeczą o realnej wartości jest używany sprzęt AGD, odpowiedzialność spadkobierców może być bardzo ograniczona. Nie oznacza to jednak, że można ignorować komornika. Trzeba ustalić, czy wierzyciel ma tytuł przeciwko zmarłemu, czy przeciwko spadkobiercom, jaka jest podstawa egzekucji i czy ograniczenie odpowiedzialności zostało prawidłowo uwzględnione.

Co zrobić po kartce lub piśmie od komornika?

Najpierw należy skontaktować się z kancelarią komorniczą i poprosić o podanie sygnatury sprawy, danych wierzyciela, podstawy egzekucji oraz informacji, przeciwko komu prowadzona jest egzekucja. Warto zrobić to pisemnie lub co najmniej potwierdzić ustalenia e-mailem. Nie należy składać pochopnych oświadczeń o uznaniu długu ani deklarować spłaty, dopóki nie wiadomo, czy i w jakim zakresie rodzina odpowiada za zobowiązanie.

Jeżeli egzekucja jest kierowana do majątku spadkowego albo do spadkobierców, trzeba zebrać dokumenty dotyczące spadku: akty stanu cywilnego, ewentualne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, wykaz lub spis inwentarza, dokumenty o wartości przedmiotów pozostawionych przez zmarłego oraz korespondencję z bankiem.

W sytuacji, w której rodzina dowiedziała się o kredycie dopiero z informacji komornika, warto równolegle rozważyć dwa działania: przygotowanie wykazu lub wniosku o spis inwentarza oraz ocenę, czy zachodzą podstawy do uchylenia się od skutków niezachowania terminu do odrzucenia spadku.

Co z dziećmi po odrzuceniu spadku przez rodzica?

Jeżeli rodzic skutecznie uchyli się od skutków przekroczenia terminu i odrzuci spadek, do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci. Trzeba wtedy osobno ustalić początek ich sześciomiesięcznego terminu i sprawdzić, czy oświadczenie w imieniu małoletniego wymaga zgody sądu.

Szczegółowa procedura dla dzieci, w tym zasady obowiązujące od 15 listopada 2023 r., pozostaje w poradniku wskazanym wcześniej w artykule. W tej sprawie pierwszeństwo ma uzyskanie skutecznego uchylenia się od skutków terminu przez dorosłego spadkobiercę; dopiero potem można prawidłowo określić sytuację jego zstępnych.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różnie może wyglądać sytuacja spadkobierców po ujawnieniu długu zmarłego.