- Zrzeczenie się obywatelstwa polskiego jest skuteczne dopiero po zgodzie Prezydenta RP; utrata obywatelstwa następuje po upływie 30 dni od wydania postanowienia.
- Utrata obywatelstwa nie kasuje długów z działalności gospodarczej, składek, podatków ani innych zobowiązań powstałych w Polsce.
- Komornik sądowy może uzyskać dane z rejestru PESEL tylko w zakresie potrzebnym do prowadzenia egzekucji lub zabezpieczenia, ale sam wniosek o zrzeczenie się obywatelstwa nie jest automatycznym zawiadomieniem komornika.
- Egzekucja w Holandii nie rusza automatycznie; wierzyciel albo właściwy organ musi skorzystać z odpowiedniej procedury krajowej lub unijnej.
- W sprawach publicznoprawnych, zwłaszcza podatkowych albo dotyczących składek, możliwe są odrębne mechanizmy współpracy między państwami.
Wniosek o zrzeczenie się obywatelstwa a dane osobowe
Zgodnie z art. 34 ust. 2 Konstytucji RP obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego inaczej niż przez zrzeczenie się go. Sama deklaracja albo samo złożenie wniosku nie wystarcza. Na podstawie art. 46 ustawy o obywatelstwie polskim obywatel polski traci obywatelstwo dopiero po uzyskaniu zgody Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na zrzeczenie się obywatelstwa.
Wniosek składa się za pośrednictwem wojewody albo konsula, osobiście albo korespondencyjnie z podpisem urzędowo poświadczonym. Wniosek musi zawierać między innymi oświadczenie o zrzeczeniu się obywatelstwa, dane wnioskodawcy, adres zamieszkania, dane małżonka oraz informację o ostatnim miejscu zamieszkania w Polsce, jeżeli wnioskodawca mieszka za granicą. Dołącza się także dokument potwierdzający posiadanie obywatelstwa innego państwa albo przyrzeczenie jego nadania.
Jeżeli wniosek ma braki formalne, organ przyjmujący wzywa do ich usunięcia w terminie 30 dni. Nieusunięcie braków powoduje pozostawienie wniosku bez rozpoznania. Prezydent RP rozstrzyga sprawę w formie postanowienia, a utrata obywatelstwa następuje po upływie 30 dni od dnia jego wydania.
Najważniejsze praktycznie jest to, że zrzeczenie się obywatelstwa nie ma skutku wobec już istniejących długów. Jeżeli zobowiązania powstały w związku z jednoosobową działalnością gospodarczą, co do zasady odpowiada za nie osoba fizyczna całym swoim majątkiem, chyba że konkretny dług wygasł, został przedawniony albo został skutecznie umorzony.
Zrzeczenie się obywatelstwa nie powoduje wygaśnięcia długów ani zakończenia egzekucji. Jeżeli zajęcie jest zbyt szerokie, można rozważyć wniosek o ograniczenie egzekucji, a po podjęciu pracy znaczenie mają zasady egzekucji z wynagrodzenia minimalnego.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Możliwość przekazania danych komornikowi
Wniosek o zrzeczenie się obywatelstwa polskiego nie oznacza, że komornik automatycznie otrzyma adres dłużnika za granicą. Postępowanie w sprawie obywatelstwa toczy się w innym trybie niż postępowanie egzekucyjne. Nie można jednak przyjąć, że dane ujawnione w takim postępowaniu są całkowicie odizolowane od innych organów państwa.
Przed przekazaniem wniosku Prezydentowi RP minister właściwy do spraw wewnętrznych zwraca się do Komendanta Głównego Policji, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a w razie potrzeby także do innych organów, o informacje mogące mieć istotne znaczenie dla sprawy. Również Prezydent RP może wystąpić do właściwych organów, organizacji lub instytucji o takie informacje. To nie jest typowa procedura windykacyjna, ale pokazuje, że wniosek o zrzeczenie się obywatelstwa nie jest anonimowy.
Komornik sądowy ma natomiast własną podstawę prawną dostępu do danych ewidencyjnych. Zgodnie z art. 46 ust. 1 pkt 3 ustawy o ewidencji ludności dane z rejestru PESEL i rejestrów mieszkańców udostępnia się komornikom sądowym wyłącznie w zakresie niezbędnym do prowadzenia postępowania egzekucyjnego lub zabezpieczającego, wykonywania postanowienia o zabezpieczeniu spadku albo sporządzania spisu inwentarza.
Oznacza to, że komornik nie powinien pobierać danych bez związku z konkretną sprawą egzekucyjną. Jeżeli jednak istnieje tytuł wykonawczy i prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, komornik może ustalać dane potrzebne do prowadzenia sprawy. W praktyce może to obejmować weryfikację danych w rejestrze PESEL, ale nie oznacza pełnego, swobodnego dostępu do akt postępowania o obywatelstwo.
Jeżeli dłużnik mieszka w Holandii, polski komornik nie staje się z tego powodu holenderskim organem egzekucyjnym. W sprawach unijnych wierzyciel może jednak rozważyć instrumenty transgraniczne, dlatego warto wiedzieć, jak działa egzekucja zagraniczna w UE i jakie dokumenty są potrzebne do jej uruchomienia.
Dane przechowywane w rejestrach
Ustawa o obywatelstwie polskim przewiduje prowadzenie rejestrów dotyczących spraw obywatelstwa. W rejestrach tych gromadzi się między innymi informacje o wnioskach i rozstrzygnięciach w sprawach wyrażenia zgody na zrzeczenie się obywatelstwa oraz dane osób, które nabyły lub utraciły obywatelstwo polskie. Chodzi w szczególności o imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia, dane rodziców, płeć, obywatelstwo, datę nabycia albo utraty obywatelstwa oraz numer PESEL, jeżeli został nadany.
Zgodnie z art. 62 ustawy o obywatelstwie polskim dane lub informacje z tych rejestrów podlegają ochronie, ale mogą być udostępniane określonym podmiotom w zakresie niezbędnym do realizacji ich ustawowych zadań. Ustawa wymienia tu organy administracji publicznej, Policję, Straż Graniczną, ABW, AW, sądy, prokuraturę oraz Kancelarię Prezydenta RP. Dane mogą być też udostępniane organom lub instytucjom innych państw, jeżeli pozwala na to umowa międzynarodowa, którą Polska jest związana.
Komornik sądowy nie jest wskazany w art. 62 ustawy o obywatelstwie polskim jako adresat danych z rejestrów obywatelstwa. To nie wyklucza jednak jego dostępu do danych ewidencyjnych z rejestru PESEL na podstawie ustawy o ewidencji ludności, jeśli są one potrzebne do egzekucji.
W rejestrze PESEL przy zmianie danych podaje się datę zmiany oraz oznaczenie organu albo sądu, z którego działania wynika zmiana. Co istotne, dotychczasowych danych zasadniczo nie usuwa się z rejestru. Osoba, której dane są przetwarzane w rejestrze PESEL, może też pobrać informację o odbiorcach, którym udostępniono jej dane, z zastrzeżeniem wyjątków dotyczących między innymi Policji i służb.
Jeżeli dłużnik nie ma majątku w Polsce, samo ustalenie danych nie wystarczy do skutecznej egzekucji. Wierzyciel musi odnaleźć składniki majątku, rachunki, wierzytelności albo inne prawa majątkowe, do których może skierować egzekucję. Przy ocenie ryzyka znaczenie ma więc nie tylko obywatelstwo, lecz także realny majątek za granicą, miejsce zamieszkania i charakter długu.
Czy holenderski komornik zacznie działać automatycznie?
Nie. Zrzeczenie się obywatelstwa polskiego samo w sobie nie powoduje automatycznego przekazania sprawy do holenderskiego komornika. Aby egzekucja była prowadzona w Holandii, wierzyciel albo właściwy organ musi podjąć odrębne czynności i posłużyć się dokumentami umożliwiającymi wykonanie polskiego orzeczenia albo dochodzenie należności za granicą. Z perspektywy polskiej egzekucji trzeba też odróżnić, co może zająć komornik, a czego nie może zająć w Polsce, od czynności prowadzonych już przez organ holenderski.
W sprawach cywilnych i handlowych w UE zastosowanie może mieć rozporządzenie Bruksela I bis. Co do zasady orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim i tam wykonalne może być wykonywane w innym państwie członkowskim bez potrzeby odrębnego stwierdzania jego wykonalności. Potrzebne są jednak właściwe dokumenty, w tym odpis orzeczenia i zaświadczenie przewidziane w rozporządzeniu.
W niektórych sprawach wierzyciel może skorzystać także z europejskiego tytułu egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych, europejskiego nakazu zapłaty albo europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym. Ten ostatni instrument pozwala w sprawach transgranicznych zamrozić środki na rachunku bankowym w innym państwie UE, ale wymaga spełnienia warunków wskazanych w rozporządzeniu i nie działa automatycznie.
Inaczej może wyglądać dochodzenie należności publicznoprawnych, na przykład podatków albo niektórych składek. W takich sprawach mogą działać mechanizmy współpracy administracyjnej między państwami, a ocenę trzeba oprzeć na rodzaju zobowiązania, dacie jego powstania, decyzjach organów i stanie przedawnienia.
Przykłady
Poniższe sytuacje pokazują, dlaczego samo zrzeczenie się obywatelstwa nie rozwiązuje problemu długu, ale też nie oznacza automatycznej egzekucji w państwie zamieszkania.
Pan Michał zamknął jednoosobową działalność gospodarczą i wyjechał do Holandii. Po latach otrzymał informację, że w Polsce prowadzona jest egzekucja z tytułu niespłaconej faktury. Złożenie wniosku o zrzeczenie się obywatelstwa polskiego nie powoduje umorzenia tego długu. Jeżeli wierzyciel chce prowadzić egzekucję w Holandii, musi podjąć czynności w oparciu o właściwe przepisy unijne i przekazać wymagane dokumenty organowi wykonującemu egzekucję.
Pani Katarzyna złożyła w konsulacie wniosek o zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa. We wniosku podała adres zamieszkania za granicą. W Polsce toczy się wobec niej egzekucja, ale komornik nie otrzymuje automatycznie kopii wniosku. Może natomiast korzystać z rejestru PESEL w zakresie potrzebnym do prowadzenia konkretnego postępowania egzekucyjnego.
Pan Adam ma zaległości podatkowe z okresu prowadzenia firmy. W takiej sytuacji trzeba odróżnić zwykłą egzekucję cywilną od dochodzenia należności publicznoprawnych. Przy podatkach i niektórych należnościach administracyjnych mogą działać odrębne procedury współpracy między państwami, dlatego kluczowe jest ustalenie, jaki organ dochodzi należności i na jakiej podstawie.
