Przedawnienie pożyczki prywatnej bez terminu spłaty

Przykładowa sytuacja wygląda następująco: około 13 lat temu pan Henryk pożyczył teściowi pieniądze na wesele jego syna. Pożyczka była ustna, bez pisemnej umowy i bez wskazania terminu zwrotu. Teraz pieniądze są potrzebne panu Henrykowi, ale teść odmawia zapłaty i twierdzi, że sprawa jest już przedawniona.

Pożyczka prywatna bez terminu zwrotu a wezwanie do zapłaty

Umowa pożyczki może zostać zawarta bez wskazania konkretnej daty zwrotu. Nie oznacza to jednak, że wierzyciel może całkowicie dowolnie, nawet po kilkunastu latach, wybrać moment rozpoczęcia biegu przedawnienia.

Zgodnie z art. 723 Kodeksu cywilnego, jeżeli termin zwrotu pożyczki nie jest oznaczony, biorący pożyczkę obowiązany jest zwrócić ją w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. W praktyce wierzyciel powinien więc wysłać dłużnikowi wypowiedzenie pożyczki albo wezwanie do zapłaty, z którego jasno wynika żądanie zwrotu pieniędzy.

Trzeba jednak pamiętać o art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od czynności uprawnionego, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął tę czynność w najwcześniej możliwym terminie. Przy pożyczce bez terminu zwrotu oznacza to co do zasady, że do daty udzielenia pożyczki dolicza się 6 tygodni, a następnie od tak ustalonej wymagalności liczy się termin przedawnienia.

Ile wynosi termin przedawnienia pożyczki prywatnej?

Aktualnie podstawowa zasada wynika z art. 118 Kodeksu cywilnego: jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat. Dla roszczeń o świadczenia okresowe, w tym odsetki, oraz dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej termin wynosi co do zasady 3 lata.

Jeżeli termin przedawnienia wynosi co najmniej 2 lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Dla pożyczki prywatnej udzielonej już po zmianach z 2018 r. należy więc najpierw ustalić dzień wymagalności, a następnie doliczyć 6 lat i zastosować regułę końca roku.

Przykładowo, jeżeli prywatna pożyczka bez terminu zwrotu została udzielona 1 marca 2020 r., to przy najwcześniejszym możliwym wypowiedzeniu wymagalność powstałaby po 6 tygodniach. Przy ogólnym 6-letnim terminie przedawnienia koniec terminu przypadnie zasadniczo na 31 grudnia 2026 r., o ile wcześniej nie doszło do przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia.

Starsze pożyczki i reforma przedawnienia z 2018 r.

W wielu starszych sprawach nie wystarczy mechanicznie liczyć 10 lat od udzielenia pożyczki. Do 9 lipca 2018 r. ogólny termin przedawnienia rzeczywiście wynosił 10 lat, ale po tej dacie został skrócony do 6 lat. Dla pożyczek udzielonych przed wejściem w życie zmian trzeba uwzględnić reformę przedawnienia z 2018 roku.

Zgodnie z art. 5 ustawy nowelizującej z 13 kwietnia 2018 r., do roszczeń powstałych przed 9 lipca 2018 r. i jeszcze wtedy nieprzedawnionych stosuje się co do zasady nowe terminy. Jeżeli jednak przedawnienie obliczone według starych zasad nastąpiłoby wcześniej, stosuje się wcześniejszą datę. Dlatego w sprawach sprzed 2018 r. trzeba porównać oba sposoby liczenia terminu.

W sprawie pana Henryka, jeśli pożyczka została udzielona około 13 lat temu i nie było późniejszego uznania długu, ugody, mediacji ani pozwu, roszczenie najprawdopodobniej jest już przedawnione. Dokładna ocena zależy jednak od daty przekazania pieniędzy, ewentualnych późniejszych ustaleń stron, treści korespondencji oraz tego, czy dłużnik w jakikolwiek sposób uznał obowiązek zwrotu.

Co oznacza przedawnienie pożyczki?

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia długu. Zobowiązanie nadal istnieje, ale dłużnik może uchylić się od jego zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Przy typowej pożyczce między osobami prywatnymi sąd zasadniczo bierze taki zarzut pod uwagę wtedy, gdy dłużnik go zgłosi.

Inaczej może być w sprawach konsumenckich, w których dochodzone jest roszczenie przeciwko konsumentowi. W takich przypadkach przepisy przewidują dalej idącą ochronę konsumenta, a sąd może uwzględniać upływ terminu przedawnienia z urzędu. W pożyczkach rodzinnych i koleżeńskich trzeba więc najpierw ustalić, czy mamy zwykły stosunek między osobami prywatnymi, czy relację konsumencką.

Wyjątkowo sąd może nie zaakceptować powoływania się na przedawnienie, jeżeli byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W praktyce takie sytuacje są rzadkie i wymagają szczególnych okoliczności, np. świadomego zwodzenia wierzyciela przez dłużnika, które realnie wpłynęło na opóźnienie w dochodzeniu roszczenia.

Pożyczka ustna i problem z udowodnieniem długu

Brak pisemnej umowy nie oznacza automatycznie, że pożyczka jest nieważna. Ma jednak bardzo duże znaczenie dowodowe. Zgodnie z art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Formą dokumentową mogą być np. wiadomości e-mail, SMS-y, komunikator, potwierdzenie przelewu albo inny nośnik informacji pozwalający ustalić treść oświadczeń stron.

Jeżeli pożyczka była ustna i nie ma żadnych dokumentów, wierzyciel nadal może próbować dochodzić roszczenia, ale musi liczyć się z ograniczeniami dowodowymi. To wierzyciel powinien wykazać, że pieniądze zostały przekazane jako pożyczka, jaka była kwota, kto był dłużnikiem i jakie były ustalenia dotyczące zwrotu.

Jeżeli problemem jest pożyczka ustna, bez żadnej umowy, warto osobno przeanalizować brak formy pisemnej a dochodzenie zwrotu pieniędzy. Jeżeli dłużnik jeszcze nie kwestionuje długu, praktyczne znaczenie może mieć także to, jak zabezpieczyć pożyczkę post factum, np. przez pisemne uznanie długu, harmonogram spłaty, weksel, zabezpieczenie rzeczowe albo poręczenie.

Co może przerwać bieg przedawnienia?

Przedawnienie nie zawsze biegnie nieprzerwanie od początku do końca. Zgodnie z art. 123 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia może zostać przerwany m.in. przez czynność przed sądem albo innym właściwym organem podjętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, przez wszczęcie mediacji albo przez uznanie roszczenia przez dłużnika.

Uznanie długu może mieć charakter wyraźny, np. podpisanie oświadczenia o długu, ale czasem wynika z zachowania dłużnika, np. z prośby o rozłożenie spłaty na raty albo częściowej zapłaty. Każdą taką sytuację trzeba oceniać ostrożnie, na podstawie konkretnych dokumentów i dat.

Darowizna zamiast pożyczki

Czasem spór nie dotyczy tylko przedawnienia, ale także tego, czy przekazane pieniądze były pożyczką, czy darowizną. Jeżeli strony rzeczywiście umówiły się na darowiznę, nie można po latach traktować jej jak pożyczki tylko dlatego, że darczyńca zmienił zdanie.

Przepisy o darowiźnie przewidują jednak szczególną sytuację. Zgodnie z art. 897 Kodeksu cywilnego, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków potrzebnych do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wykonania ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może zwolnić się z tego obowiązku przez zwrot wartości wzbogacenia. To nie jest jednak zwykłe roszczenie o zwrot pożyczki i wymaga wykazania innych przesłanek.

Nie należy też zakładać, że przedawnioną pożyczkę można łatwo odzyskać jako bezpodstawne wzbogacenie. Jeżeli strony zawarły umowę pożyczki, to właśnie ta umowa jest podstawą rozliczeń, a próba zastąpienia przedawnionego roszczenia inną podstawą prawną może zostać zakwestionowana.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różnie może wyglądać ocena przedawnienia w zależności od daty pożyczki, dowodów i zachowania dłużnika.