Przedawnienie pożyczki prywatnej bez terminu spłaty

Przykładowa sytuacja wygląda następująco: około 13 lat temu pan Henryk pożyczył teściowi pieniądze na wesele jego syna. Pożyczka była ustna, bez pisemnej umowy i bez wskazania terminu zwrotu. Teraz pieniądze są potrzebne panu Henrykowi, ale teść odmawia zapłaty i twierdzi, że sprawa jest już przedawniona.

Pożyczka prywatna bez terminu zwrotu a wezwanie do zapłaty

Umowa pożyczki może zostać zawarta bez wskazania konkretnej daty zwrotu. Nie oznacza to jednak, że wierzyciel może całkowicie dowolnie, nawet po kilkunastu latach, wybrać moment rozpoczęcia biegu przedawnienia.

Zgodnie z art. 723 Kodeksu cywilnego, jeżeli termin zwrotu pożyczki nie jest oznaczony, biorący pożyczkę obowiązany jest zwrócić ją w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę. Wierzyciel, który chce faktycznie zażądać zwrotu pieniędzy, powinien więc złożyć dłużnikowi oświadczenie o wypowiedzeniu pożyczki. Może ono zostać połączone z wezwaniem do zapłaty, jeżeli z treści pisma jasno wynika żądanie zwrotu po upływie ustawowego terminu.

Przy obliczaniu przedawnienia trzeba jednak zastosować także art. 120 § 1 zd. 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął tę czynność w najwcześniej możliwym terminie. Wierzyciel nie może więc przez wieloletnie niewypowiadanie pożyczki bezterminowo przesuwać początku przedawnienia.

Ile wynosi termin przedawnienia pożyczki prywatnej?

Podstawowa zasada wynika z art. 118 Kodeksu cywilnego: jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat. Dla roszczeń o świadczenia okresowe, w tym odsetki, oraz dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej termin wynosi co do zasady 3 lata.

Jeżeli termin przedawnienia wynosi co najmniej 2 lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Trzeba więc najpierw ustalić początek biegu przedawnienia, następnie zastosować właściwy okres i dopiero wtedy regułę końca roku.

Przykładowo, przy prywatnej pożyczce udzielonej 1 marca 2020 r. bez terminu zwrotu trzeba najpierw ustalić najwcześniejszy możliwy moment wymagalności z uwzględnieniem 6 tygodni przewidzianych w art. 723 K.c. Przy ogólnym 6-letnim terminie przedawnienia, jeżeli nie wystąpiły zdarzenia wpływające na jego bieg, koniec terminu przypadnie zasadniczo na 31 grudnia 2026 r.

Starsze pożyczki i reforma przedawnienia z 2018 r.

W sprawach dotyczących starszych pożyczek nie wystarczy mechanicznie zastosować obecnego 6-letniego terminu. Do 9 lipca 2018 r. ogólny termin przedawnienia wynosił 10 lat. Dla roszczeń istniejących w chwili wejścia w życie nowelizacji trzeba uwzględnić reformę przedawnienia z 2018 roku i przepisy przejściowe.

Zgodnie z art. 5 ustawy nowelizującej z 13 kwietnia 2018 r., do roszczeń powstałych przed 9 lipca 2018 r. i jeszcze w tym dniu nieprzedawnionych stosuje się co do zasady nowe terminy. Jeżeli jednak przedawnienie obliczone według wcześniejszych zasad nastąpiłoby wcześniej, znaczenie może mieć wcześniejsza data. Dlatego przy starych pożyczkach należy porównać oba sposoby liczenia.

W sprawie pana Henryka, jeżeli pożyczka została udzielona około 13 lat temu, trzeba ustalić dokładną datę przekazania pieniędzy, najwcześniejszą możliwą wymagalność, zasady przejściowe oraz późniejsze zdarzenia dotyczące długu. Sam fakt, że faktyczne wezwanie do zapłaty wysłano dopiero po wielu latach, nie powoduje rozpoczęcia przedawnienia dopiero od tego wezwania.

Co oznacza przedawnienie pożyczki?

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia długu. Po upływie terminu osoba, przeciwko której przysługuje roszczenie, może co do zasady uchylić się od jego zaspokojenia, powołując się na przedawnienie.

Odrębne zasady dotyczą roszczeń przysługujących przeciwko konsumentowi. Zgodnie z art. 117 § 2¹ K.c. po upływie terminu przedawnienia co do zasady nie można domagać się zaspokojenia przedawnionego roszczenia przeciwko konsumentowi. Typowa rodzinna albo koleżeńska pożyczka między dwiema osobami prywatnymi nie jest jednak z tego tylko powodu stosunkiem konsumenckim – status stron trzeba ocenić według okoliczności konkretnej umowy.

W sprawach niekonsumenckich wyjątkowo znaczenie może mieć również art. 5 K.c., jeżeli powołanie się na przedawnienie w szczególnych okolicznościach stanowiłoby nadużycie prawa. Nie jest to jednak sposób na rutynowe obejście przedawnienia.

Pożyczka ustna i problem z udowodnieniem długu

Brak pisemnej umowy nie oznacza automatycznie, że pożyczka jest nieważna. Ma jednak duże znaczenie dowodowe. Zgodnie z art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Formę dokumentową mogą potwierdzać m.in. wiadomości e-mail, SMS-y, komunikatory, potwierdzenie przelewu albo inne dokumenty pozwalające ustalić treść oświadczeń stron.

Jeżeli pożyczka była ustna i nie ma klasycznej umowy, wierzyciel powinien zabezpieczyć dostępne dowody potwierdzające przekazanie pieniędzy, ich charakter, wysokość zobowiązania i ustalenia dotyczące zwrotu. Znaczenie dowodowe może mieć także późniejsza korespondencja dłużnika.

Jeżeli dłużnik jeszcze nie kwestionuje zobowiązania, praktyczne znaczenie może mieć również to, jak zabezpieczyć pożyczkę post factum, np. poprzez odpowiednio sformułowane uznanie długu, ustalenie harmonogramu spłaty albo ustanowienie zabezpieczenia.

Przerwanie a zawieszenie biegu przedawnienia

Przerwanie i zawieszenie przedawnienia mają różne skutki. Po przerwaniu bieg terminu co do zasady rozpoczyna się na nowo. Przy zawieszeniu czas trwania określonej przeszkody nie jest wliczany do terminu, ale po jej ustaniu biegnie dalej pozostała część wcześniejszego terminu.

Co przerywa bieg przedawnienia?

Zgodnie z art. 123 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia przerywa m.in. czynność przed sądem, innym właściwym organem albo sądem polubownym, przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Typowym przykładem jest prawidłowo wniesiony pozew o zapłatę. Przerwanie może nastąpić również przez uznanie roszczenia przez dłużnika.

Zwykłe wezwanie do zapłaty wysłane przez wierzyciela nie jest taką czynnością i samo nie przerywa biegu przedawnienia. Podobnie samo wypowiedzenie pożyczki przez wierzyciela może wpływać na wymagalność, ale nie stanowi z tego powodu zdarzenia przerywającego przedawnienie.

Czy mediacja przerywa przedawnienie?

Od 30 czerwca 2022 r. mediacja nie znajduje się już na liście zdarzeń przerywających przedawnienie w art. 123 K.c. Art. 121 pkt 5 K.c. przewiduje natomiast, że bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do roszczeń objętych umową o mediację przez czas trwania mediacji.

Podobna reguła dotyczy postępowania pojednawczego. Na podstawie art. 121 pkt 6 K.c. bieg przedawnienia ulega zawieszeniu co do roszczeń objętych wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej przez czas trwania tego postępowania.

Oznacza to, że po zakończeniu mediacji lub postępowania pojednawczego wszczętego według nowych zasad nie otrzymuje się automatycznie nowego pełnego 6-letniego albo 3-letniego terminu. Po ustaniu zawieszenia należy uwzględnić pozostałą część terminu.

Do mediacji i postępowań pojednawczych wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie zmian z 30 czerwca 2022 r. trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy przejściowe ustawy z 2 grudnia 2021 r. Nie wolno więc automatycznie stosować nowych zasad do zdarzeń rozpoczętych wcześniej.

Uznanie długu przed i po przedawnieniu

Uznanie roszczenia przez dłużnika dokonane przed upływem terminu może przerwać bieg przedawnienia. Może mieć ono postać wyraźnego oświadczenia, ale w określonych okolicznościach również zachowania wskazującego na świadomość istnienia zobowiązania, np. prośby o odroczenie spłaty albo częściowej zapłaty. Skutek zależy od treści zachowania i jego daty.

Jeżeli termin przedawnienia już upłynął, późniejsze uznanie długu nie może przerwać terminu, który już się zakończył. Trzeba wtedy odrębnie ocenić, czy zachowanie dłużnika oznaczało również skuteczne zrzeczenie się zarzutu przedawnienia. Zrzeczenie się zarzutu dokonane przed upływem terminu jest nieważne, natomiast po jego upływie może być skuteczne. Samo uznanie przedawnionego długu nie powinno być automatycznie utożsamiane ze zrzeczeniem się zarzutu.

Darowizna zamiast pożyczki

Czasem spór nie dotyczy wyłącznie przedawnienia, ale także tego, czy przekazane pieniądze były pożyczką, czy darowizną. Jeżeli strony rzeczywiście umówiły się na darowiznę, nie można po latach traktować jej jak pożyczki tylko dlatego, że darczyńca zmienił zdanie.

Przepisy o darowiźnie przewidują jednak szczególną sytuację. Zgodnie z art. 897 Kodeksu cywilnego, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia obowiązek dostarczać mu środków potrzebnych do utrzymania odpowiadającego usprawiedliwionym potrzebom albo do wykonania ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może zwolnić się z tego obowiązku przez zwrot wartości wzbogacenia. Nie jest to jednak zwykłe roszczenie o zwrot pożyczki i wymaga spełnienia innych przesłanek.

Nie należy też zakładać, że przedawnioną pożyczkę można odzyskać przez zmianę podstawy żądania na bezpodstawne wzbogacenie. Jeżeli przekazanie pieniędzy nastąpiło na podstawie umowy pożyczki, to właśnie ten stosunek prawny jest zasadniczą podstawą rozliczeń.

FAQ

Od kiedy liczyć przedawnienie pożyczki bez terminu spłaty?

Nie od dowolnie wybranej przez wierzyciela daty późniejszego wezwania. Jeżeli wymagalność zależy od wypowiedzenia pożyczki, zastosowanie ma art. 120 § 1 zd. 2 K.c. – trzeba ustalić dzień, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby wierzyciel podjął wymaganą czynność w najwcześniej możliwym terminie, uwzględniając następnie 6 tygodni przewidzianych w art. 723 K.c.

Czy mediacja przerywa przedawnienie?

Co do zasady nie, jeżeli podlega przepisom obowiązującym od 30 czerwca 2022 r. Obecnie mediacja objęta art. 121 pkt 5 K.c. zawiesza bieg przedawnienia na czas jej trwania. Po zakończeniu mediacji termin nie rozpoczyna się automatycznie od początku. Przy mediacjach wszczętych przed zmianą przepisów trzeba sprawdzić regulacje przejściowe.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa termin przedawnienia?

Nie. Zwykłe wezwanie wysłane przez wierzyciela nie jest czynnością przerywającą bieg przedawnienia. Może natomiast mieć znaczenie dla wymagalności roszczenia, zwłaszcza gdy zawiera wypowiedzenie pożyczki bez oznaczonego terminu zwrotu.

Czy zawezwanie do próby ugodowej przerywa przedawnienie?

Według zasad obowiązujących od 30 czerwca 2022 r. postępowanie pojednawcze co do zasady powoduje zawieszenie biegu przedawnienia na czas swojego trwania, a nie jego przerwanie. Przy postępowaniach wszczętych przed tą datą trzeba uwzględnić przepisy przejściowe.

Czy nadal obowiązuje 10-letni termin przedawnienia pożyczki?

Obecny ogólny termin wynosi 6 lat. Dawny termin 10-letni nadal może mieć znaczenie przy analizie starszych roszczeń ze względu na przepisy przejściowe po reformie z 2018 r.

Czy ustna pożyczka jest ważna?

Sama ustność nie powoduje nieważności pożyczki. Przy wartości przekraczającej 1000 zł art. 720 § 2 K.c. przewiduje formę dokumentową, dlatego brak dokumentów może istotnie utrudnić wykazanie treści umowy i przekazania pieniędzy w postępowaniu sądowym.

Jeżeli wierzyciel zdecyduje się dochodzić należności przed sądem, dalsze znaczenie ma prawidłowe ustalenie podstawy i wysokości roszczenia. Jeżeli sąd wyda nakaz zapłaty za dług, dłużnik powinien pilnować terminu i właściwego środka zaskarżenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 117–123, art. 720, art. 723 i art. 897 – ISAP.

2. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, w szczególności art. 5 dotyczący przepisów przejściowych – ISAP.

3. Ustawa z dnia 2 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, zmieniająca od 30 czerwca 2022 r. zasady dotyczące mediacji i postępowania pojednawczego.