Czy komornik może zająć rzeczy nienależące do dłużnika?

Czy komornik może zająć rzecz, która nie należy do dłużnika?

Co do zasady egzekucja powinna być prowadzona z majątku dłużnika, czyli osoby wskazanej w tytule wykonawczym. Komornik nie powinien zaspokajać wierzyciela z majątku osoby trzeciej, np. rodzica, siostry, małżonka, partnera, współlokatora albo najemcy mieszkania.

W praktyce największy problem dotyczy ruchomości: mebli, sprzętu RTV i AGD, komputerów, telefonów, narzędzi, wyposażenia firmy czy samochodu. Takie rzeczy zwykle nie są ujawnione w księgach publicznych, a ich własność trzeba udowodnić dokumentami albo innymi wiarygodnymi dowodami. Komornik nie prowadzi przy zajęciu pełnego procesu dowodowego jak sąd, dlatego sama informacja ustna, że przedmiot należy do innej osoby, może nie wystarczyć.

Inaczej wygląda sytuacja przy nieruchomościach. Własność mieszkania, domu albo udziału w nieruchomości wynika przede wszystkim z księgi wieczystej. Jeżeli dłużnik nie jest właścicielem ani współwłaścicielem nieruchomości, komornik w typowej egzekucji nie powinien zajmować tej nieruchomości za jego długi. Wyjątki mogą wynikać z odrębnego tytułu wykonawczego przeciwko innej osobie, ustanowionego zabezpieczenia, odpowiedzialności rzeczowej albo skutecznego zakwestionowania czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Meldunek dłużnika a zajęcie rzeczy w mieszkaniu

Meldunek nie oznacza własności. Sam fakt, że dłużnik jest zameldowany w mieszkaniu rodziców, siostry, żony albo byłego małżonka, nie powoduje, że rzeczy znajdujące się w tym lokalu należą do dłużnika. Meldunek może jednak skłonić wierzyciela lub komornika do uznania, że jest to miejsce pobytu dłużnika albo miejsce, w którym mogą znajdować się jego rzeczy.

Na podstawie art. 814 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli cel egzekucji tego wymaga, komornik może zarządzić otwarcie mieszkania oraz innych pomieszczeń i schowków dłużnika, a także przeszukać jego rzeczy. Nie oznacza to jednak prawa do dowolnego zajmowania majątku osób trzecich. Jeżeli lokal należy do innej osoby, a dłużnik faktycznie tam nie mieszka, właściciel powinien jak najszybciej przedstawić komornikowi dokumenty potwierdzające ten stan, np. odpis księgi wieczystej, umowę darowizny, umowę najmu, potwierdzenia zakupu wyposażenia, korespondencję wskazującą inne miejsce zamieszkania dłużnika.

Gdy problem dotyczy mieszkania rodziców albo majątku domowników, warto odrębnie sprawdzić, jak chronić mienie przed komornikiem, gdy rodzic ma długi, bo sam meldunek i faktyczne korzystanie z lokalu mogą prowadzić do sporów dowodowych.

Więcej o znaczeniu meldunku w egzekucji opisuje artykuł: komornik a miejsce zameldowania dłużnika.

Zajęcie ruchomości będących we władaniu dłużnika

Kluczowe znaczenie ma art. 845 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zająć można ruchomości dłużnika będące we władaniu dłużnika albo we władaniu wierzyciela, który skierował do nich egzekucję. Władanie oznacza faktyczną możliwość korzystania z rzeczy lub dysponowania nią, a niekoniecznie formalną własność.

Dlatego komornik może uznać, że ruchomość znajdująca się w mieszkaniu zajmowanym przez dłużnika pozostaje co najmniej we współwładaniu dłużnika. Szczególne znaczenie ma tu pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 1991 r., sygn. akt IV CR 550/90: jeżeli rzecz ruchoma znajduje się w mieszkaniu lub innym miejscu zajmowanym przez dłużnika wspólnie z osobami trzecimi, zwłaszcza członkami rodziny, komornik może przyjąć współwładanie dłużnika, o ile z charakteru rzeczy albo szczególnych okoliczności nie wynika co innego.

Nie oznacza to, że osoba trzecia jest bezbronna. Jeżeli sprzęt, meble, samochód, narzędzia albo inne przedmioty należą do niej, powinna natychmiast wskazać to komornikowi i przedstawić dowody: faktury imienne, umowy sprzedaży, potwierdzenia przelewów, dowody rejestracyjne, umowy darowizny, protokoły podziału majątku, postanowienia sądu, dokumenty spadkowe, zdjęcia rzeczy z wcześniejszego okresu albo oświadczenia świadków.

Ruchomości znajdujące się u osoby trzeciej

Jeżeli rzecz znajduje się wyłącznie we władaniu osoby trzeciej, sytuacja jest korzystniejsza dla właściciela. Ruchomości dłużnika będące we władaniu osoby trzeciej można zająć tylko wtedy, gdy osoba ta zgadza się na zajęcie, przyznaje, że rzeczy są własnością dłużnika, albo gdy ustawa przewiduje szczególny wyjątek.

Właściciel rzeczy nie powinien składać pochopnych oświadczeń, że przedmiot należy do dłużnika, jeżeli nie jest to prawda. Warto spokojnie poinformować komornika, komu przysługuje własność, okazać dokumenty i zażądać wpisania swoich twierdzeń oraz przedstawionych dowodów do protokołu zajęcia.

Dom lub mieszkanie małżonka a długi drugiego małżonka

Jeżeli dom albo mieszkanie należy wyłącznie do małżonka dłużnika, komornik nie powinien prowadzić egzekucji z tej nieruchomości tylko dlatego, że dłużnik jest tam zameldowany albo wcześniej mieszkał w tym lokalu. Sam fakt powstania długu przed ustanowieniem rozdzielności majątkowej również nie daje automatycznie prawa do zajęcia nieruchomości należącej obecnie do drugiego małżonka.

Znaczenie mają jednak szczegóły: kto jest wskazany w tytule wykonawczym, czy małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie, czy wierzyciel uzyskał klauzulę przeciwko małżonkowi, czy istnieje zabezpieczenie rzeczowe oraz czy przeniesienie majątku nie zostało dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli. Jeżeli w grę wchodzi podział majątku, darowizna, sprzedaż lub ustanowienie rozdzielności majątkowej krótko przed egzekucją, wierzyciel może próbować korzystać z odrębnych środków prawnych, np. skargi pauliańskiej.

Wyposażenie mieszkania małżonka to jednak ruchomości. Jeżeli dłużnik faktycznie mieszka w tym lokalu albo korzysta z tych rzeczy, komornik może próbować je zająć jako pozostające we władaniu dłużnika. W takiej sytuacji małżonek powinien od razu wykazywać, które przedmioty należą do niego i z jakiego tytułu.

Jak bronić rzeczy należących do osoby trzeciej?

Najważniejsza jest szybka reakcja. Osoba trzecia powinna być obecna przy czynnościach, jeżeli to możliwe, i od razu wskazać, że dana rzecz nie należy do dłużnika. Warto żądać, aby komornik wpisał do protokołu zastrzeżenia właściciela, opis dokumentów oraz informację, że osoba trzecia sprzeciwia się zajęciu.

Przydatne dowody to przede wszystkim faktury i rachunki wystawione na osobę trzecią, potwierdzenia przelewów, umowy sprzedaży, umowy darowizny, dowód rejestracyjny pojazdu, polisy, dokumenty leasingowe, protokoły podziału majątku, postanowienia spadkowe, dokumenty firmowe oraz korespondencja potwierdzająca zakup. Im bardziej wartościowa rzecz, tym ważniejsze jest szybkie zebranie dowodów.

Jeżeli sprawa dotyczy pojazdu, warto porównać ją z sytuacjami opisanymi w materiale: komornik zajął samochód, który został sprzedany albo należy do innej osoby.

Powództwo o zwolnienie przedmiotu spod egzekucji

Podstawowym środkiem ochrony osoby trzeciej jest powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, nazywane powództwem ekscydencyjnym albo interwencyjnym. Zgodnie z art. 841 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba trzecia może żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jeżeli skierowanie egzekucji do tego przedmiotu narusza jej prawa.

Najczęstszą podstawą takiego pozwu jest własność osoby trzeciej. Może chodzić także o inne prawa, jeżeli egzekucja narusza uprawnienia tej osoby. Przedmiotem powództwa jest konkretna zajęta rzecz albo prawo, a nie ogólne ustalenie, że komornik działał nieprawidłowo.

Powództwo należy wnieść co do zasady w terminie miesiąca od dnia, w którym osoba trzecia dowiedziała się o naruszeniu swojego prawa. Termin ten wynika z art. 841 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego i ma bardzo praktyczne znaczenie: zwłoka może uniemożliwić skuteczną ochronę, zwłaszcza gdy zbliża się sprzedaż zajętych rzeczy.

Powodem jest osoba trzecia, która twierdzi, że zajęcie narusza jej prawa. Pozwanym jest wierzyciel, a jeżeli dłużnik zaprzecza prawu osoby trzeciej do przedmiotu, pozwanymi powinni być wierzyciel i dłużnik. Zgodnie z art. 843 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego w pozwie trzeba przytoczyć wszystkie zarzuty pod rygorem utraty prawa powoływania ich w dalszym postępowaniu.

Pozew składa się do sądu właściwego według przepisów o powództwach przeciwegzekucyjnych, najczęściej do sądu, w którego okręgu prowadzi się egzekucję. W pozwie warto wnieść także o zabezpieczenie, np. przez wstrzymanie sprzedaży zajętego przedmiotu do czasu rozpoznania sprawy.

Skarga na czynność komornika a pozew osoby trzeciej

Skarga na czynność komornika służy przede wszystkim kontroli prawidłowości czynności komornika, np. sposobu dokonania zajęcia, naruszenia procedury, braku zawiadomienia albo nieprawidłowego protokołu. Co do zasady wnosi się ją w terminie tygodnia od dokonania czynności albo od dnia zawiadomienia o czynności.

Jeżeli spór dotyczy tego, kto jest właścicielem zajętej rzeczy, samo złożenie skargi może być niewystarczające. Komornik nie jest sądem rozstrzygającym spór o własność między dłużnikiem, wierzycielem i osobą trzecią. Właśnie dlatego ustawodawca przewidział powództwo z art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli działanie albo zaniechanie komornika było niezgodne z prawem i wyrządziło szkodę, odpowiedzialność odszkodowawcza komornika wynika obecnie przede wszystkim z art. 36 ustawy o komornikach sądowych. W takich sprawach trzeba jednak oddzielić żądanie odszkodowania od żądania zwolnienia rzeczy spod egzekucji.

Czy komornik może zająć konto albo pieniądze osoby trzeciej?

Egzekucja z rachunku bankowego powinna dotyczyć rachunku dłużnika. Jeżeli rachunek należy wyłącznie do osoby trzeciej, nie powinien być zajmowany za długi innej osoby. Problemy mogą pojawić się przy rachunkach wspólnych, pełnomocnictwach, wpływach środków należących do różnych osób albo błędach identyfikacyjnych.

W przypadku zajęcia rachunku trzeba jak najszybciej ustalić, czy bank zablokował rachunek dłużnika, rachunek wspólny czy rachunek osoby trzeciej. W sprawach dotyczących blokady rachunku pomocny może być także artykuł: zajęcie konta bez powiadomienia.

Czego komornik nie powinien zajmować nawet u dłużnika?

Oprócz problemu własności istnieją także ustawowe wyłączenia spod egzekucji. Niektóre przedmioty potrzebne dłużnikowi i jego domownikom do podstawowego funkcjonowania, wykonywania pracy lub nauki mogą być wyłączone spod zajęcia na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Zakres tych wyłączeń zależy od rodzaju rzeczy, sytuacji dłużnika i celu egzekucji.

Dlatego przy zajęciu warto zgłaszać nie tylko to, że przedmiot należy do osoby trzeciej, ale również to, że jego zajęcie narusza ustawowe ograniczenia egzekucji. Są to jednak dwa różne argumenty: pierwszy dotyczy cudzej własności, drugi ustawowej ochrony określonych przedmiotów.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, dlaczego przy zajęciu ruchomości liczą się zarówno dokumenty własności, jak i szybkie działanie osoby trzeciej.