Upadłość konsumencka a długi rodzinne, alimenty i zobowiązania spadkowe

Długi rodzinne nie są odrębną kategorią prawną. W praktyce pod tym określeniem mogą kryć się pożyczki od rodziców, wspólny kredyt małżonków, poręczenie zobowiązania krewnego, zaległe alimenty albo długi przejęte wraz ze spadkiem. Każdy z tych przypadków może wywoływać inne skutki w upadłości konsumenckiej.

Najważniejszym błędem jest potraktowanie wszystkich zobowiązań tak samo. Przed złożeniem wniosku trzeba ustalić, które długi mogą zostać objęte oddłużeniem, które pozostaną do zapłaty oraz czy upadłość wpłynie na sytuację małżonka albo innych członków rodziny.

Na czym polega problem – upadłość konsumencka a długi rodzinne, alimenty i zobowiązania spadkowe

Upadłość konsumencka jest postępowaniem dotyczącym konkretnego dłużnika. Nie powoduje automatycznej upadłości całej rodziny i nie kasuje zobowiązań osób, które razem z upadłym podpisały umowę kredytu, udzieliły poręczenia albo ustanowiły zabezpieczenie na swoim majątku.

Jednocześnie skutki postępowania mogą bezpośrednio dotknąć małżonka. Zgodnie z art. 124 Prawa upadłościowego z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między nimi rozdzielność majątkowa. Jeżeli wcześniej obowiązywała wspólność majątkowa, majątek wspólny wchodzi do masy upadłości, a jego podział po ogłoszeniu upadłości jest niedopuszczalny. Małżonek upadłego może natomiast dochodzić w postępowaniu należności odpowiadającej jego udziałowi w majątku wspólnym.

Inaczej trzeba traktować alimenty. Prawo upadłościowe wprost wyłącza zobowiązania o charakterze alimentacyjnym z umorzenia. Oznacza to, że zakończenie upadłości i oddłużenie z innych zobowiązań nie powoduje wygaśnięcia zaległości alimentacyjnych.

Jeszcze inne zasady dotyczą spadków. Znaczenie ma przede wszystkim to, kiedy nastąpiło otwarcie spadku, czy spadkobierca złożył już oświadczenie o jego przyjęciu albo odrzuceniu oraz czy upadłość została już ogłoszona.

Co mówi prawo i praktyka – najważniejsze różnice między zobowiązaniami

Odpowiedź na pytanie, czy konkretny dług zostanie umorzony, zależy przede wszystkim od jego charakteru. Samo pokrewieństwo między dłużnikiem a wierzycielem nie jest przeszkodą do objęcia wierzytelności postępowaniem.

W odniesieniu do alimentów art. 491²¹ ust. 2 Prawa upadłościowego stanowi, że zobowiązania o charakterze alimentacyjnym nie podlegają umorzeniu. Dotyczy to także sytuacji, w której dłużnik prawidłowo wykona plan spłaty wierzycieli i zostanie oddłużony z pozostałych zobowiązań.

Prawo przewiduje również szczególne zasady dotyczące alimentów należnych po ogłoszeniu upadłości. Zgodnie z art. 343 ust. 2 Prawa upadłościowego syndyk zaspokaja takie zobowiązania w terminach ich płatności do dnia sporządzenia ostatecznego planu podziału, przy czym z masy upadłości na każdego uprawnionego wypłacana jest kwota nie wyższa niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Część ponad ustawowy limit nie jest zaspokajana z masy upadłości, ale sam obowiązek alimentacyjny przez to nie wygasa.

Jeżeli natomiast wierzycielem jest rodzic, brat, siostra albo inna osoba bliska z tytułu zwykłej pożyczki, rodzinny charakter wierzytelności sam w sobie nie powoduje jej wyłączenia z oddłużenia. Wierzytelność musi jednak rzeczywiście istnieć. Przy pożyczkach rodzinnych szczególne znaczenie mogą mieć umowa, potwierdzenia przelewów, harmonogram spłat i korespondencja dotycząca zwrotu pieniędzy.

W przypadku zobowiązań spadkowych trzeba dodatkowo pamiętać o art. 1015 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można co do zasady złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Sytuacja zmienia się po ogłoszeniu upadłości. Jeżeli upadły zostaje powołany do spadku otwartego po tym dniu, spadek co do zasady wchodzi do masy upadłości i uważa się go za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Prawo upadłościowe reguluje również sposób uwzględniania wierzycieli takiego spadku w planie podziału.

Co zrobić krok po kroku

Przy połączeniu upadłości konsumenckiej z alimentami, długami rodzinnymi albo spadkiem najlepiej najpierw uporządkować zobowiązania. Pozwala to uniknąć pominięcia wierzyciela oraz podjęcia czynności, która po ogłoszeniu upadłości będzie bezskuteczna.

1. Podziel zobowiązania według ich źródła. Osobno wypisz kredyty i pożyczki, długi wobec członków rodziny, alimenty, poręczenia oraz długi spadkowe.
2. Ustal, kto rzeczywiście jest dłużnikiem. Sprawdź, czy umowę podpisałeś sam, wspólnie z małżonkiem, czy ktoś udzielił poręczenia. Upadłość jednej osoby nie powoduje automatycznego zwolnienia pozostałych współdłużników.
3. Przy spadku ustal najważniejsze daty. Zapisz datę śmierci spadkodawcy, dzień, w którym dowiedziałeś się o powołaniu do dziedziczenia, oraz daty złożonych oświadczeń. Jeżeli upadłość została już ogłoszona, nie podejmuj samodzielnie decyzji o odrzuceniu spadku bez sprawdzenia art. 119–123 Prawa upadłościowego.
4. Ujawnij wszystkich wierzycieli we wniosku. Dotyczy to również członków rodziny oraz wierzycieli, których roszczenia kwestionujesz. Wierzytelności sporne można odpowiednio oznaczyć. Umyślne nieujawnienie zobowiązania może mieć poważne skutki dla późniejszego oddłużenia.
5. Po ogłoszeniu upadłości informuj syndyka o zmianach. Dotyczy to między innymi powołania do spadku, ujawnienia nowego składnika majątku, dokumentów dotyczących majątku wspólnego oraz istotnych zmian związanych z alimentami.

Jakie dokumenty i dowody mają znaczenie

Dokumenty powinny pozwalać ustalić nie tylko wysokość zadłużenia, ale również jego charakter prawny. Jest to szczególnie ważne wtedy, gdy wierzycielem jest członek rodziny albo zobowiązanie powstało w związku ze spadkiem.

• Dla wszystkich długów: umowy, wypowiedzenia, wezwania do zapłaty, nakazy zapłaty, wyroki, ugody, pisma komornicze, aktualne salda oraz korespondencja z wierzycielami.
• Dla pożyczek rodzinnych: umowa pożyczki, potwierdzenie przekazania pieniędzy, przelewy częściowych spłat, wiadomości dotyczące terminu zwrotu i dokumenty potwierdzające aktualne saldo.
• Dla alimentów: wyrok, ugoda lub inny tytuł określający obowiązek alimentacyjny, zestawienie zaległości, potwierdzenia dokonanych wpłat oraz dokumenty z egzekucji, jeżeli była prowadzona.
• Dla zobowiązań małżeńskich: umowy kredytowe, dokumenty poręczeń, akt małżeństwa, umowa majątkowa małżeńska oraz orzeczenia dotyczące rozwodu, separacji albo rozdzielności majątkowej, jeżeli mają znaczenie dla sprawy.
• Dla spadku: akt zgonu, testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia, oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, wykaz lub spis inwentarza oraz dokumenty dotyczące długów spadkodawcy.

Jeżeli nie zgadzasz się z częścią zadłużenia, nie oznacza to, że należy pominąć wierzyciela. Wniosek o ogłoszenie upadłości przewiduje możliwość wykazania wierzytelności spornych i zaznaczenia zakresu, w jakim dłużnik je kwestionuje.

Kiedy skonsultować sprawę albo złożyć pismo

Konsultacja jest szczególnie potrzebna, gdy nie chodzi wyłącznie o zwykłe kredyty konsumenckie, lecz występują zobowiązania o różnym charakterze. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których jeden dokument lub jedna data może zmienić zakres odpowiedzialności.

• Przed złożeniem wniosku o upadłość – jeżeli masz zaległości alimentacyjne, wspólny majątek z małżonkiem, wspólne kredyty, poręczenia albo odziedziczone długi.
• Przed upływem terminu spadkowego – jeżeli nie została jeszcze ogłoszona upadłość i biegnie sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia dotyczącego spadku.
• Niezwłocznie po powołaniu do spadku już w trakcie upadłości – ponieważ Prawo upadłościowe przewiduje wówczas szczególne zasady wejścia spadku do masy.
• Gdy małżonek chce dochodzić praw do majątku wspólnego – art. 124 ust. 3 Prawa upadłościowego przewiduje dochodzenie należności z tytułu udziału w majątku wspólnym w postępowaniu upadłościowym przez zgłoszenie wierzytelności syndykowi za pośrednictwem systemu teleinformatycznego.
• Gdy ujawnił się nieznany wcześniej dług spadkowy – trzeba ustalić, czy odpowiedzialność jest ograniczona dobrodziejstwem inwentarza oraz czy istnieją podstawy do podjęcia czynności dotyczących wcześniejszego oświadczenia spadkowego.

Wniosek konsumenta o ogłoszenie upadłości kieruje się do właściwego sądu upadłościowego. Postępowania upadłościowe są obsługiwane w Krajowym Rejestrze Zadłużonych. Wniosek powinien zawierać między innymi aktualny wykaz majątku, spis wierzycieli wraz z adresami, wysokością wierzytelności i terminami zapłaty, spis wierzytelności spornych oraz informacje wymagane przez art. 491² Prawa upadłościowego.

Od wniosku osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej o ogłoszenie upadłości pobierana jest opłata podstawowa. Zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych opłata podstawowa wynosi 30 zł.

Jeżeli natomiast sprawa dotyczy oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składanego przed ogłoszeniem upadłości, Kodeks cywilny pozwala złożyć je przed sądem albo przed notariuszem. Po ogłoszeniu upadłości zastosowanie mają jednak szczególne przepisy art. 119–123 Prawa upadłościowego i nie należy zakładać, że zwykłe odrzucenie spadku wywoła taki sam skutek jak przed upadłością.

FAQ

Czy upadłość konsumencka umarza zaległe alimenty?

Nie. Zobowiązania o charakterze alimentacyjnym zostały wprost wyłączone z umorzenia przez art. 491²¹ ust. 2 Prawa upadłościowego. Pozostają do zapłaty również po oddłużeniu z innych zobowiązań.

Czy pożyczka od rodziców może zostać objęta upadłością?

Co do zasady może, jeżeli jest rzeczywistym zobowiązaniem dłużnika powstałym przed ogłoszeniem upadłości i nie należy do ustawowych wyjątków od umorzenia. Rodzica należy wykazać jako wierzyciela tak samo jak bank lub inną osobę, a istnienie wierzytelności powinno być możliwe do udokumentowania.

Czy upadłość jednego małżonka zwalnia drugiego ze wspólnego kredytu?

Nie. Jeżeli drugi małżonek jest współdłużnikiem lub poręczycielem, wierzyciel zachowuje wobec niego prawa wynikające z umowy. Art. 491¹⁴ ust. 5 Prawa upadłościowego wyraźnie chroni prawa wierzyciela wobec poręczyciela i współdłużnika upadłego.

Czy cały majątek małżonków trafia do upadłości jednego z nich?

Jeżeli w dniu ogłoszenia upadłości obowiązuje wspólność majątkowa, majątek wspólny małżonków co do zasady wchodzi do masy upadłości. Nie oznacza to jednak, że majątek osobisty drugiego małżonka automatycznie staje się majątkiem upadłego. Małżonek może również dochodzić w postępowaniu należności z tytułu udziału w majątku wspólnym.

Co z długami odziedziczonymi przed ogłoszeniem upadłości?

Należy je ujawnić we wniosku razem z innymi zobowiązaniami. Trzeba jednocześnie ustalić zakres odpowiedzialności spadkobiercy. Przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiedzialność jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Czy po ogłoszeniu upadłości mogę sam odrzucić spadek?

Oświadczenie upadłego o odrzuceniu spadku złożone po ogłoszeniu upadłości jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości. Jeżeli spadek zostanie wyłączony z masy upadłości na podstawie Prawa upadłościowego, oświadczenie składa już spadkobierca, a termin zaczyna biec od uprawomocnienia się postanowienia o wyłączeniu.

Co się stanie, jeżeli pominę we wniosku wierzyciela z rodziny?

Nie należy celowo pomijać żadnego wierzyciela. Art. 491²¹ ust. 2 Prawa upadłościowego przewiduje, że zobowiązania umyślnie nieujawnione przez upadłego nie podlegają umorzeniu, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu. Jeżeli wierzytelność jest sporna, należy ją ujawnić jako sporną zamiast ją pomijać.

Co z dziećmi, gdy rodzic odrzuca zadłużony spadek?

Odrzucenie spadku przez rodzica może spowodować powołanie do dziedziczenia jego dzieci. Sytuację małoletnich trzeba ocenić osobno, uwzględniając aktualne przepisy dotyczące czynności rodziców w ich imieniu. Nie należy zakładać, że oświadczenie rodzica automatycznie obejmuje również dziecko.

Podsumowanie

Przy upadłości konsumenckiej kluczowe jest rozdzielenie kilku różnych problemów. Alimenty nie podlegają umorzeniu. Zwykła pożyczka od członka rodziny może być traktowana podobnie jak inne zobowiązania, o ile rzeczywiście istnieje i zostanie ujawniona. Upadłość jednego współdłużnika nie zwalnia pozostałych osób odpowiedzialnych wobec wierzyciela.

Dodatkowej ostrożności wymagają sprawy małżeńskie i spadkowe. Majątek wspólny małżonków może wejść do masy upadłości, a spadek otwarty już po ogłoszeniu upadłości podlega szczególnym regułom. Dlatego przed złożeniem wniosku warto przygotować pełną listę zobowiązań, ustalić daty dotyczące spadku oraz sprawdzić, kto poza dłużnikiem odpowiada za wspólne kredyty i poręczenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 119–126, art. 341–344, art. 491², art. 491¹⁴ i art. 491²¹.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1012, art. 1015, art. 1018–1019 oraz art. 1030–1032.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności przepisy dotyczące odpowiedzialności małżonków i rozdzielności majątkowej.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 14 i art. 76a.
• Krajowy Rejestr Zadłużonych – Portal Rejestrów Sądowych Ministerstwa Sprawiedliwości.