Oświadczenie dłużnika o majątku – kiedy trzeba je złożyć?

Wezwanie do złożenia oświadczenia o majątku najczęściej pojawia się już po wszczęciu egzekucji. Jeżeli wierzyciel nie wskaże majątku pozwalającego na zaspokojenie dochodzonej należności, art. 801 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje działania komornika zmierzające do ustalenia majątku dłużnika, w tym wezwanie dłużnika do złożenia wykazu majątku.

W praktyce kluczowe jest więc ustalenie, kto wzywa do złożenia wykazu i na jakiej podstawie. Jeżeli pismo pochodzi od komornika prowadzącego egzekucję i powołuje się na obowiązek przedstawienia wykazu majątku, nie powinno się go ignorować nawet wtedy, gdy dłużnik uważa, że komornik zna już jego rachunek bankowy, wynagrodzenie albo nieruchomość.

Kiedy stosuje się oświadczenie dłużnika o majątku – przesłanki i sytuacje typowe

Zgodnie z art. 801 § 1 K.p.c., jeżeli wierzyciel, sąd zarządzający przeprowadzenie egzekucji z urzędu albo inny uprawniony organ nie wskaże majątku pozwalającego na zaspokojenie świadczenia, komornik podejmuje przewidziane ustawą czynności zmierzające do ustalenia majątku dłużnika. Jednym z ich elementów jest wezwanie dłużnika do złożenia wykazu majątku.

Art. 801¹ K.p.c. określa sposób wykonania tego obowiązku. Dłużnik składa komornikowi wykaz majątku na piśmie albo ustnie do protokołu, wraz z oświadczeniem o jego prawdziwości i zupełności. Oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, o czym komornik powinien dłużnika uprzedzić.

Typowa sytuacja wygląda następująco: wierzyciel składa wniosek egzekucyjny, ale nie zna wszystkich składników majątku dłużnika albo wskazane sposoby egzekucji nie pozwalają na skuteczne odzyskanie należności. Komornik korzysta z dostępnych mu informacji i rejestrów, a równocześnie może wezwać dłużnika do przedstawienia wykazu majątku.

Obowiązek nie oznacza, że dłużnik powinien sam z siebie wysyłać komornikowi oświadczenie po otrzymaniu każdego zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Znaczenie ma konkretne wezwanie do złożenia wykazu. Jeżeli takie wezwanie zostało doręczone, należy wykonać je zgodnie z jego treścią.

Trzeba również rozróżnić trzy pojęcia. Wykaz majątku składany komornikowi na podstawie art. 801¹ K.p.c. jest czynnością w postępowaniu egzekucyjnym. Sądowe wyjawienie majątku jest odrębną procedurą uregulowaną przede wszystkim w art. 913–920 K.p.c. i może prowadzić do zobowiązania dłużnika przez sąd do złożenia wykazu oraz przyrzeczenia. Nie jest to również to samo co spis majątku występujący w innych procedurach prawnych. Samo podobieństwo nazw nie oznacza, że dokumenty można stosować zamiennie.

Jakie dokumenty przygotować – pisma, dowody, załączniki, potwierdzenia

Podstawowym dokumentem jest otrzymane od komornika wezwanie. Przed sporządzeniem odpowiedzi warto sprawdzić sygnaturę sprawy egzekucyjnej, termin wykonania obowiązku oraz to, czy komornik przesłał formularz albo wskazał szczegółowy zakres wymaganych informacji.

Przy przygotowywaniu wykazu warto zebrać dokumenty pozwalające prawidłowo opisać sytuację majątkową, w szczególności informacje dotyczące:

• nieruchomości i udziałów w nieruchomościach,
• samochodów i innych wartościowych ruchomości,
• rachunków bankowych i innych środków pieniężnych,
• wynagrodzenia za pracę, emerytury, renty i innych regularnych dochodów,
• prowadzonej działalności gospodarczej,
• wierzytelności należnych dłużnikowi od innych osób lub przedsiębiorców,
• udziałów, akcji i innych praw majątkowych,
• innych składników wskazanych w wezwaniu komornika.

Dokumenty źródłowe – np. umowa o pracę, dane rachunku, dokument pojazdu, numer księgi wieczystej czy dokument potwierdzający udział w spółce – pomagają uniknąć błędów. Nie zawsze wszystkie trzeba fizycznie dołączać do odpowiedzi. Należy przede wszystkim wykonać dokładnie obowiązek określony w wezwaniu.

Szczególnej ostrożności wymagają ruchomości znajdujące się w mieszkaniu dłużnika, które w rzeczywistości należą do małżonka, rodziców, partnera albo innych osób. Nie należy przedstawiać cudzej własności jako własnego majątku. W razie sporu pomocne mogą być faktury, umowy, potwierdzenia przelewów i inne dowody wskazujące właściciela rzeczy.

Jak napisać pismo albo odpowiedź – elementy, argumenty, czego unikać

Jeżeli komornik przesłał formularz, najbezpieczniej wypełnić go zgodnie z jego strukturą. Gdy odpowiedź ma zostać przygotowana w formie zwykłego pisma, powinna umożliwiać jednoznaczne przypisanie jej do postępowania oraz wskazywać wszystkie informacje wymagane przez komornika.

W piśmie warto podać:

• imię, nazwisko i dane pozwalające zidentyfikować dłużnika,
• oznaczenie kancelarii komorniczej,
• sygnaturę sprawy egzekucyjnej,
• wskazanie, że odpowiedź stanowi wykonanie wezwania do złożenia wykazu majątku,
• kompletny wykaz informacji wymaganych w wezwaniu,
• wyjaśnienie sytuacji, które mogą być niejednoznaczne, np. współwłasności rzeczy,
• wymagane oświadczenie o prawdziwości i zupełności wykazu,
• podpis, jeżeli forma złożenia tego wymaga.

Nie należy traktować wykazu jako miejsca na polemikę z samym istnieniem długu. Komornik prowadzący egzekucję co do zasady nie rozstrzyga od nowa, czy roszczenie objęte tytułem wykonawczym było zasadne. Jeżeli dłużnik kwestionuje egzekucję, powinien ustalić właściwy środek prawny niezależnie od wykonania obowiązku dotyczącego wykazu majątku.

Niebezpiecznym rozwiązaniem jest również celowe pomijanie rachunku, pojazdu, nieruchomości, wierzytelności albo innych praw majątkowych z założeniem, że komornik i tak ich nie znajdzie. Wykaz składany jest wraz z oświadczeniem o prawdziwości i zupełności oraz pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie.

Jeżeli natomiast w wykazie znajduje się pozycja, której status jest niejasny – np. samochód jest współwłasnością albo określona rzecz została wcześniej sprzedana – lepiej dokładnie opisać sytuację i wskazać dokument, z którego wynika aktualny stan prawny, zamiast udzielać nieprecyzyjnej odpowiedzi.

Terminy i koszty – kiedy działać i co grozi za zwłokę

Art. 801¹ K.p.c. nie ustanawia jednego, obowiązującego we wszystkich sprawach terminu typu 7 albo 14 dni na złożenie wykazu majątku komornikowi. Dlatego najważniejszy jest termin wskazany w konkretnym wezwaniu. Może ono także określać sposób wykonania obowiązku, np. przesłanie wykazu albo stawienie się w kancelarii w określonym terminie.

Jeżeli dłużnik z obiektywnej przyczyny nie może wykonać obowiązku w terminie – np. z powodu hospitalizacji albo innej poważnej przeszkody – nie powinien po prostu pozostawić wezwania bez odpowiedzi. Należy możliwie szybko poinformować komornika i udokumentować przyczynę niewykonania obowiązku. O tym, czy przyczyna jest usprawiedliwiona, decyduje się w realiach konkretnej sprawy.

Skutki bierności są poważniejsze niż samo ponowne wezwanie. Jeżeli dłużnik bez usprawiedliwionej przyczyny nie złoży wykazu wraz z wymaganym oświadczeniem albo nie udzieli odpowiedzi na zadane pytanie, art. 801¹ § 2 K.p.c. pozwala komornikowi ukarać go grzywną.

Jeżeli mimo grzywny wykaz nadal nie zostanie złożony, komornik właściwości ogólnej dłużnika może – na wniosek wierzyciela – zwrócić się do sądu o nakazanie przymusowego doprowadzenia dłużnika w celu złożenia wykazu wraz z oświadczeniem o jego prawdziwości i zupełności.

Samo złożenie wymaganego wykazu komornikowi nie jest wnioskiem dłużnika, za który powinien on uiszczać odrębną opłatę sądową. Nie oznacza to jednak, że prowadzone postępowanie egzekucyjne pozostaje bez kosztów – koszty egzekucyjne rozlicza się według odrębnych przepisów.

Jeżeli dłużnik otrzyma postanowienie komornika o grzywnie i uważa, że obowiązek wykonał albo istniała usprawiedliwiona przyczyna niewykonania wezwania, powinien dokładnie przeczytać pouczenie o środku zaskarżenia. Czynności komornika mogą być co do zasady zaskarżane skargą na czynności komornika, dla której art. 767 K.p.c. przewiduje zasadniczo termin tygodniowy liczony w sposób zależny od tego, czy osoba była obecna przy czynności, została o niej zawiadomiona czy dowiedziała się o niej później.

Co dalej po złożeniu pisma – możliwe reakcje sądu, komornika, wierzyciela

Złożenie wykazu nie kończy automatycznie egzekucji. Dokument ma przede wszystkim pomóc w ustaleniu majątku, z którego wierzyciel może zostać zaspokojony. Komornik może następnie skierować egzekucję do ujawnionego składnika, jeżeli jest to prawnie dopuszczalne.

Jeżeli wykaz ujawni rachunek bankowy, wynagrodzenie, wierzytelność, samochód albo nieruchomość, dalsze czynności zależą od rodzaju majątku, wysokości długu, wcześniejszych zajęć i wniosków wierzyciela. Sam fakt ujawnienia rzeczy nie oznacza jeszcze, że zawsze może ona zostać sprzedana – zastosowanie mają ograniczenia egzekucji oraz prawa osób trzecich.

W przypadku nieruchomości postępowanie może przejść przez kolejne etapy egzekucji aż do licytacji. Dla uczestników istotne mogą być wówczas zasady dotyczące wadium i licytacji, a na późniejszym etapie także skutki przysądzenia własności.

Jeżeli natomiast przedstawiony wykaz nie doprowadzi do ustalenia majątku pozwalającego nawet na zaspokojenie kosztów egzekucyjnych, Kodeks postępowania cywilnego przewiduje dalsze rozwiązania, w tym możliwość zlecenia komornikowi przez wierzyciela poszukiwania majątku. Odrębnym instrumentem pozostaje sądowe wyjawienie majątku.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak obowiązek złożenia wykazu może wyglądać w praktyce.

FAQ

Czy każdy dłużnik musi z własnej inicjatywy złożyć oświadczenie o majątku?

Nie. W omawianej procedurze znaczenie ma wezwanie komornika do złożenia wykazu majątku. Samo otrzymanie zawiadomienia o wszczęciu egzekucji nie oznacza jeszcze, że trzeba przygotowywać dodatkowy wykaz, jeżeli komornik tego nie zażądał.

Czy wykaz majątku można złożyć pisemnie?

Tak. Art. 801¹ K.p.c. przewiduje złożenie wykazu komornikowi na piśmie albo ustnie do protokołu. Trzeba jednak zastosować się do sposobu wykonania obowiązku wskazanego w konkretnym wezwaniu.

Ile dni jest na złożenie wykazu majątku?

Przepis art. 801¹ K.p.c. nie ustanawia jednego ogólnego terminu obowiązującego w każdej sprawie. Należy sprawdzić termin podany w wezwaniu komornika i nie zakładać automatycznie, że zawsze wynosi on 7 albo 14 dni.

Czy można napisać w wykazie, że nie mam żadnego majątku?

Taką informację można podać tylko wtedy, gdy rzeczywiście odpowiada stanowi faktycznemu i zakresowi pytań. Trzeba pamiętać, że majątek to nie tylko mieszkanie czy samochód, lecz także m.in. pieniądze, wierzytelności i inne prawa majątkowe.

Czy trzeba podać komornikowi majątek współmałżonka lub rodziców?

Własność innych osób nie staje się majątkiem dłużnika tylko dlatego, że wspólnie z nim mieszkają. Jeżeli jednak dłużnik ma udział we własności danego składnika albo określone prawo majątkowe, jego sytuację trzeba opisać zgodnie z rzeczywistością.

Co grozi za niezłożenie wykazu majątku?

Jeżeli dłużnik bez usprawiedliwionej przyczyny nie złoży wykazu wraz z wymaganym oświadczeniem albo odmówi odpowiedzi na pytanie, komornik może ukarać go grzywną. Jeżeli mimo grzywny wykaz nadal nie zostanie złożony, na wniosek wierzyciela może zostać uruchomiona procedura prowadząca do przymusowego doprowadzenia dłużnika.

Czy można zataić majątek, którego komornik prawdopodobnie nie znajdzie?

Nie. Wykaz składany jest wraz z oświadczeniem o jego prawdziwości i zupełności pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Celowe zatajenie informacji może więc wywołać konsekwencje znacznie poważniejsze niż samo prowadzenie egzekucji z danego składnika.

Czy oświadczenie przed komornikiem i wyjawienie majątku przed sądem to to samo?

Nie. Wykaz na podstawie art. 801¹ K.p.c. składa się komornikowi w postępowaniu egzekucyjnym. Wyjawienie majątku jest odrębną procedurą sądową uregulowaną w art. 913–920 K.p.c. i wiąże się m.in. z postanowieniem sądu oraz możliwością odebrania od dłużnika przyrzeczenia.

Podsumowanie

Po otrzymaniu wezwania komornika do złożenia wykazu majątku trzeba przede wszystkim sprawdzić termin, sygnaturę sprawy oraz zakres wymaganych informacji. Następnie należy zebrać dane o swoim majątku, oddzielić własne składniki od rzeczy należących do innych osób i przygotować prawdziwą oraz kompletną odpowiedź.

Nie warto ignorować wezwania nawet wtedy, gdy dłużnik nie ma wartościowego majątku. Brak odpowiedzi może prowadzić do grzywny, a dalsze uchylanie się od obowiązku – do procedury przymusowego doprowadzenia. Jeżeli natomiast problem dotyczy zasadności grzywny, sposobu doręczenia wezwania albo tego, czy określony składnik powinien zostać wykazany, ocenę należy oprzeć na konkretnych dokumentach z postępowania.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 801 i art. 801¹.
• Kodeks postępowania cywilnego, art. 767 i nast. – skarga na czynności komornika.
• Kodeks postępowania cywilnego, art. 913–920 – sądowe wyjawienie majątku.