Egzekucja długu za granicą, czy polski komornik może działać poza Polską?

Wierzyciel często dowiaduje się dopiero po uzyskaniu wyroku, że dłużnik wyjechał z Polski, pracuje za granicą albo przeniósł tam rachunek bankowy i wartościowy majątek. W takiej sytuacji samo złożenie wniosku do polskiego komornika może nie wystarczyć. Kluczowe jest ustalenie, gdzie faktycznie znajduje się majątek, z którego można prowadzić egzekucję.

Granica państwa nie powoduje wygaśnięcia długu. Zmienia jednak właściwy organ, dokumenty oraz procedurę. Inaczej wykonuje się polski wyrok w państwie Unii Europejskiej, inaczej w państwie objętym odpowiednią konwencją, a jeszcze inaczej tam, gdzie zastosowanie ma wyłącznie prawo krajowe.

Na czym polega problem, gdy dłużnik lub jego majątek są za granicą?

Komornik sądowy jest polskim organem władzy publicznej. Może prowadzić egzekucję z majątku podlegającego polskiej jurysdykcji i wykonywać czynności na obszarze, na którym obowiązuje prawo polskie. Nie może natomiast pojechać do Niemiec, Belgii, Norwegii czy Stanów Zjednoczonych i samodzielnie zająć samochodu, pensji albo mieszkania dłużnika.

Trzeba odróżnić miejsce zamieszkania dłużnika od miejsca położenia majątku. Dłużnik może mieszkać za granicą, a jednocześnie posiadać rachunek bankowy, nieruchomość, udziały, wierzytelność albo ruchomości w Polsce. W takim zakresie polska egzekucja może być nadal skuteczna. Jeżeli jednak jedyny realny majątek znajduje się za granicą, wierzyciel powinien skierować polskie orzeczenie do wykonania przez właściwy organ zagraniczny.

Polski komornik nie przenosi automatycznie sprawy do komornika w innym państwie. To wierzyciel powinien wybrać właściwy tryb, uzyskać potrzebne dokumenty i złożyć wniosek w państwie wykonania. Wyjątkiem są niektóre sprawy, w szczególności alimentacyjne, w których przepisy przewidują pomoc organów centralnych.

Co mówi prawo i praktyka?

Majątek w Polsce mimo wyjazdu dłużnika

Jeżeli składnik majątku znajduje się w Polsce, wierzyciel może co do zasady prowadzić egzekucję przed polskim organem. Dotyczy to na przykład polskiego rachunku bankowego, nieruchomości położonej w Polsce, wierzytelności wobec polskiego kontrahenta albo innych praw majątkowych wykonywanych w Polsce. Sam zagraniczny adres dłużnika nie blokuje takiej egzekucji.

Wniosek do polskiego komornika powinien wskazywać świadczenie podlegające egzekucji i, w miarę możliwości, znane składniki majątku. Jeżeli egzekucja w Polsce okaże się bezskuteczna, nie oznacza to automatycznie, że dług jest nieściągalny. Może to jedynie wskazywać, że konieczne jest wszczęcie postępowania w państwie, w którym dłużnik pracuje lub przechowuje majątek.

Wykonanie polskiego wyroku w Unii Europejskiej

W zwykłych sprawach cywilnych i handlowych zastosowanie ma najczęściej rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1215/2012, nazywane rozporządzeniem Bruksela I bis. Orzeczenie wykonalne w Polsce jest co do zasady wykonalne w innym państwie członkowskim bez potrzeby uzyskiwania odrębnego stwierdzenia wykonalności. Nie znaczy to jednak, że egzekucję prowadzi polski komornik. Wierzyciel składa dokumenty organowi egzekucyjnemu właściwemu w państwie, w którym znajduje się majątek.

Podstawowym kompletem jest odpis orzeczenia spełniający warunki potwierdzające jego autentyczność oraz zaświadczenie wydane na podstawie art. 53 rozporządzenia nr 1215/2012. W zależności od państwa i okoliczności może być potrzebne tłumaczenie zaświadczenia, a niekiedy także orzeczenia. Dalsza egzekucja, w tym właściwość organu, opłaty, zaliczki, sposoby zajęcia i kwoty wolne, podlega prawu państwa wykonania.

Rozporządzenie Bruksela I bis nie obejmuje wszystkich kategorii spraw. Odrębne przepisy dotyczą między innymi alimentów, upadłości, arbitrażu oraz części spraw rodzinnych. Dla roszczeń bezspornych można rozważyć europejski tytuł egzekucyjny, a w sprawach zakończonych europejskim nakazem zapłaty albo orzeczeniem w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń stosuje się właściwe dla tych procedur dokumenty.

Egzekucja poza Unią Europejską

Poza UE nie ma jednego uniwersalnego trybu. Najpierw trzeba sprawdzić, czy Polskę i dane państwo wiąże umowa dwustronna, konwencja wielostronna albo Konwencja haska z 2019 r. o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń w sprawach cywilnych lub handlowych. Jeżeli nie ma odpowiedniego instrumentu, zastosowanie ma prawo państwa, w którym ma być prowadzona egzekucja.

W wielu państwach konieczne jest wcześniejsze postępowanie o uznanie wyroku albo nadanie mu wykonalności. Mogą być wymagane dokumenty urzędowo poświadczone, apostille lub legalizacja, tłumaczenie sporządzone przez uprawnionego tłumacza, dowód prawidłowego doręczenia pozwu albo orzeczenia oraz miejscowy pełnomocnik. Sąd zagraniczny zwykle nie rozpoznaje sprawy od początku, ale może badać przesłanki odmowy uznania, takie jak naruszenie prawa do obrony lub sprzeczność z porządkiem publicznym.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustal państwo i konkretny majątek

Nie wystarczy wiedzieć, że dłużnik wyjechał za granicę. Trzeba ustalić, gdzie pracuje, w jakim państwie ma konto, gdzie znajduje się nieruchomość, pojazd, przedsiębiorstwo albo kontrahent zobowiązany do zapłaty na jego rzecz. Jeżeli majątek znajduje się w kilku państwach, postępowania mogą być prowadzone równolegle, z uwzględnieniem zakazu uzyskania podwójnego zaspokojenia.

2. Sprawdź rodzaj tytułu i zakres przepisów

Należy ustalić, czy wierzyciel ma prawomocny i wykonalny wyrok, nakaz zapłaty, ugodę sądową, akt notarialny albo inny dokument. Następnie trzeba określić, czy sprawa jest cywilna lub handlowa, alimentacyjna, rodzinna, pracownicza, konsumencka czy gospodarcza. Od tej kwalifikacji zależy właściwe rozporządzenie unijne albo umowa międzynarodowa.

3. Uzyskaj zaświadczenie lub dokument wymagany do wykonania

W sprawach objętych rozporządzeniem nr 1215/2012 wierzyciel występuje do sądu pochodzenia o zaświadczenie z art. 53. Dla roszczenia bezspornego może być dostępne zaświadczenie europejskiego tytułu egzekucyjnego. W sprawach alimentacyjnych, europejskiego nakazu zapłaty i drobnych roszczeń stosuje się odrębne formularze i zaświadczenia.

4. Przygotuj tłumaczenia i wyliczenie długu

Organ zagraniczny musi wiedzieć, jaka kwota pozostaje do zapłaty, od kiedy naliczane są odsetki i jakie koszty zostały już zasądzone. Należy odjąć wszystkie wpłaty dłużnika. Tłumaczenie powinno obejmować dokumenty wymagane przez państwo wykonania i być sporządzone przez osobę, której kwalifikacje są tam uznawane.

5. Złóż wniosek do właściwego organu zagranicznego

Właściwy może być komornik, sąd, urząd egzekucyjny albo inny podmiot. Wniosek składa się zgodnie z prawem państwa wykonania. Trzeba sprawdzić język, formularz, opłatę, obowiązek wskazania sposobu egzekucji, potrzebę ustanowienia pełnomocnika oraz zasady poszukiwania majątku.

6. Rozważ zabezpieczenie rachunku w UE

Jeżeli istnieje realne ryzyko wyprowadzenia pieniędzy, w sprawie transgranicznej można rozważyć europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym. Pozwala on zamrozić środki na rachunku w innym państwie UE, z wyjątkiem Danii, zanim dłużnik zdąży je wypłacić. Jest to środek zabezpieczający, a nie samodzielna egzekucja, dlatego po zabezpieczeniu nadal trzeba doprowadzić do wykonania tytułu.

Jakie dokumenty i dowody mają znaczenie?

Zakres dokumentów zależy od państwa i podstawy prawnej. W typowej sprawie wierzyciel powinien zgromadzić:

• urzędowy odpis wyroku, nakazu zapłaty, ugody albo innego tytułu;
• potwierdzenie prawomocności i wykonalności, jeżeli jest wymagane;
• zaświadczenie z art. 53 rozporządzenia nr 1215/2012 albo inny formularz właściwy dla danej procedury;
• dowód doręczenia pisma wszczynającego postępowanie lub orzeczenia, gdy ma to znaczenie dla uznania i obrony dłużnika;
• tłumaczenie wymaganych dokumentów;
• dokładne wyliczenie kwoty głównej, odsetek i kosztów, z uwzględnieniem wszystkich wpłat;
• dane identyfikacyjne dłużnika i informacje o jego majątku;
• pełnomocnictwo, jeżeli sprawę prowadzi prawnik albo miejscowy przedstawiciel;
• dowód opłaty lub wpłacenia zaliczki na koszty postępowania.

W praktyce bardzo ważne są dowody wskazujące konkretny majątek: umowa o pracę, dane pracodawcy, numer księgi wieczystej lub odpowiednika zagranicznego rejestru, dokumenty pojazdu, nazwa banku, faktury wystawiane przez dłużnika albo informacje o kontrahentach. Samo przypuszczenie, że dłużnik ma pieniądze w danym kraju, może nie wystarczyć do skutecznego zajęcia.

Nie należy zawyżać należności ani pomijać wpłat. Organ zagraniczny powinien otrzymać przejrzyste obliczenie, zwłaszcza gdy wyrok przewiduje zmienne odsetki. Błędne saldo może prowadzić do ograniczenia egzekucji, odpowiedzialności wierzyciela albo obowiązku zwrotu nadmiernie wyegzekwowanej kwoty.

Kiedy skonsultować sprawę albo złożyć pismo?

Konsultacja jest szczególnie potrzebna, gdy majątek znajduje się poza UE, tytuł pochodzi sprzed wielu lat, dłużnik kwestionuje doręczenia, orzeczenie zapadło zaocznie, należność obejmuje wysokie odsetki albo sprawa dotyczy kilku państw. Pomoc może być również konieczna wtedy, gdy lokalne prawo wymaga udziału adwokata, notariusza lub miejscowego komornika.

Nie ma jednego terminu wspólnego dla każdej egzekucji zagranicznej. Zgodnie z art. 125 Kodeksu cywilnego roszczenie stwierdzone polskim prawomocnym orzeczeniem albo ugodą wskazaną w tym przepisie przedawnia się co do zasady z upływem sześciu lat. Roszczenia o świadczenia okresowe należne w przyszłości przedawniają się z upływem trzech lat. Jednocześnie trzeba sprawdzić przepisy przejściowe, daty wymagalności poszczególnych należności oraz prawo państwa wykonania.

Czynność podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, zabezpieczenia lub zaspokojenia roszczenia może wpływać na bieg przedawnienia, ale w sprawie transgranicznej należy ustalić, czy dany wniosek został skierowany do organu rzeczywiście właściwego i jaki skutek wywołuje według prawa mającego zastosowanie. Nie warto odkładać przygotowania dokumentów do końca terminu.

Jeżeli dłużnik zaczyna sprzedawać majątek, zamyka działalność albo przenosi pieniądze między państwami, należy szybko ocenić możliwość zabezpieczenia. W UE może chodzić między innymi o europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym, a poza UE o środek zabezpieczający przewidziany przez prawo lokalne.

FAQ

Czy polski komornik może zająć konto w zagranicznym banku?

Nie dokonuje tego bezpośrednio. Zajęcie rachunku w innym państwie wykonuje organ właściwy według prawa tego państwa. W UE polski wyrok można często skierować do wykonania po uzyskaniu odpowiedniego zaświadczenia.

Czy wyjazd dłużnika za granicę zatrzymuje polską egzekucję?

Nie. Jeżeli dłużnik nadal ma majątek w Polsce, polski komornik może prowadzić egzekucję z tego majątku. Zagraniczny adres może jednak utrudnić doręczenia i pozyskiwanie informacji.

Czy polski wyrok trzeba ponownie uzyskać w innym państwie UE?

Co do zasady nie prowadzi się ponownego procesu o ten sam dług. W sprawach objętych rozporządzeniem nr 1215/2012 nie jest wymagane odrębne stwierdzenie wykonalności, lecz trzeba przedłożyć dokumenty wymagane przez rozporządzenie i prawo państwa wykonania.

Czy potrzebne jest tłumaczenie całego wyroku?

Nie zawsze. Często podstawowe znaczenie ma tłumaczenie zaświadczenia, ale organ albo dłużnik może zażądać tłumaczenia orzeczenia, gdy jest ono potrzebne do prowadzenia postępowania lub obrony. Wymagania trzeba sprawdzić przed zleceniem tłumaczenia.

Kto wskazuje zagranicznego komornika lub inny organ?

Wierzyciel powinien ustalić właściwy organ w państwie wykonania, korzystając z przepisów lokalnych, oficjalnych informacji europejskiego portalu e-Sprawiedliwość albo pomocy miejscowego prawnika. Polski komornik nie ma obowiązku wyboru zagranicznego organu za wierzyciela.

Czy można zablokować zagraniczne konto przed zakończeniem egzekucji?

W sprawach transgranicznych w UE można w określonych warunkach uzyskać europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym. Procedura nie obejmuje Danii i nie zastępuje późniejszego wykonania tytułu.

Czy egzekucja zagraniczna jest opłacalna przy małym długu?

Zależy to od wartości roszczenia, pewności co do majątku i kosztów w danym państwie. Trzeba uwzględnić tłumaczenia, opłaty, zaliczki, wynagrodzenie pełnomocnika oraz ryzyko bezskuteczności. Przy małej kwocie najpierw warto oszacować realną możliwość odzyskania pieniędzy.

Podsumowanie

Polski komornik nie prowadzi czynności egzekucyjnych za granicą, ale polskie orzeczenie może być podstawą egzekucji przez organ innego państwa. Najpierw należy ustalić miejsce położenia majątku, rodzaj tytułu i właściwy instrument prawny. W UE procedura jest zwykle prostsza dzięki bezpośredniej wykonalności wielu orzeczeń, natomiast poza UE często potrzebne jest uznanie wyroku według umowy międzynarodowej albo prawa lokalnego.

Praktycznym następnym krokiem jest zebranie dokumentów, uzyskanie właściwego zaświadczenia z polskiego sądu i sprawdzenie wymagań organu w państwie wykonania. Trzeba też zweryfikować przedawnienie i nie zamawiać kosztownych tłumaczeń, dopóki nie wiadomo, jakich dokumentów rzeczywiście wymaga dana procedura.

Źródła

• ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych, w szczególności art. 3;
• ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 123–125;
• ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego;
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012, w szczególności art. 39–53;
• rozporządzenie (WE) nr 805/2004 ustanawiające europejski tytuł egzekucyjny dla roszczeń bezspornych;
• rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 dotyczące zobowiązań alimentacyjnych;
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 655/2014 ustanawiające europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym;
• Konwencja haska z dnia 2 lipca 2019 r. o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń w sprawach cywilnych lub handlowych.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.