Odrzucenie spadku z długami – terminy, dzieci i spóźnione oświadczenie

Informacja o zadłużeniu zmarłego często pojawia się dopiero po jego śmierci: w korespondencji z banku, wezwaniu od firmy windykacyjnej, nakazie zapłaty albo piśmie od komornika. Sam fakt istnienia długów nie oznacza jednak, że każda osoba z rodziny automatycznie odpowiada za ich spłatę. Najpierw trzeba ustalić, kto został powołany do spadku, kiedy dowiedział się o tym powołaniu oraz czy złożył oświadczenie spadkowe.

Odrzucenie spadku jest rozwiązaniem definitywnym. Spadkobierca nie otrzymuje aktywów, ale też nie odpowiada jako spadkobierca za długi należące do odrzuconego spadku. Nie można odrzucić wyłącznie zobowiązań i zachować mieszkania, pieniędzy lub innych składników majątku.

Czym jest odrzucenie spadku z długami i kiedy ma znaczenie

Spadek obejmuje co do zasady prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które nie wygasły z chwilą jego śmierci. Mogą do niego należeć nieruchomości, środki na rachunkach, pojazdy i wierzytelności, ale również kredyty, pożyczki, zaległości czynszowe, nieopłacone rachunki, zobowiązania podatkowe oraz inne długi.

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić. Oświadczenie o odrzuceniu spadku jest nieodwołalne, chyba że zachodzą szczególne podstawy do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby.

Po skutecznym odrzuceniu spadku dana osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Nie oznacza to zatem, że zadłużenie znika. Zmienia się krąg osób powołanych do dziedziczenia. Jeżeli spadek odrzuca dziecko zmarłego, do dziedziczenia mogą zostać powołane wnuki zmarłego. Jeżeli są małoletnie, czynności muszą podjąć ich przedstawiciele ustawowi.

Odrzucenie spadku ma szczególne znaczenie wtedy, gdy z dostępnych informacji wynika, że pasywa wyraźnie przewyższają wartość majątku albo gdy skład spadku jest tak nieprzejrzysty, że spadkobierca nie chce uczestniczyć w postępowaniach dotyczących długów. Decyzję należy jednak poprzedzić sprawdzeniem dokumentów, ponieważ odrzucenie spadku oznacza także rezygnację z ewentualnych aktywów.

Najczęstsze sytuacje w praktyce

Spadkobierca wie, że zmarły pozostawił długi

Jeżeli spadkobierca zna sytuację zadłużenia i nie chce przyjmować żadnych składników spadku, może złożyć oświadczenie o jego odrzuceniu przed sądem albo notariuszem. Trzeba jednocześnie ustalić, kto zostanie powołany do spadku w dalszej kolejności, zwłaszcza czy w miejsce odrzucającego wejdą jego dzieci.

Długi ujawniły się dopiero po kilku miesiącach

Późniejsze ujawnienie wysokości zobowiązań nie przesuwa automatycznie terminu do odrzucenia spadku. Termin jest liczony od uzyskania wiedzy o tytule powołania do dziedziczenia, a nie od dnia otrzymania pierwszego wezwania do zapłaty. Późne wykrycie zadłużenia może mieć znaczenie przy ocenie błędu, ale nie każdy brak wiedzy o długu pozwala uchylić się od skutków upływu terminu.

Rodzic odrzucił spadek, a w jego miejsce weszło dziecko

W przypadku dziedziczenia ustawowego odrzucenie spadku przez rodzica może spowodować powołanie do spadku jego dzieci. Dla dziecka termin jest oceniany odrębnie. W typowej sytuacji rodzice dowiadują się o powołaniu dziecka w chwili skutecznego odrzucenia spadku przez rodzica, ale każdorazowo trzeba uwzględnić rzeczywisty przebieg zdarzeń i wiedzę przedstawicieli ustawowych.

Spadkobierca niczego nie złożył w ciągu 6 miesięcy

Brak oświadczenia nie oznacza obecnie przyjęcia spadku wprost. Co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Ograniczenie nie zwalnia jednak z konieczności prawidłowego prowadzenia spraw spadkowych i rozliczeń z wierzycielami.

Wierzyciel lub komornik żąda zapłaty od członka rodziny

Samo pokrewieństwo ze zmarłym nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności za jego zobowiązania. Należy sprawdzić podstawę roszczenia, prawomocność orzeczeń, treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia oraz zakres odpowiedzialności konkretnego spadkobiercy. Nie należy ignorować pism sądowych ani korespondencji od komornika, ponieważ obowiązują w nich odrębne terminy na podjęcie obrony.

Co sprawdzić w dokumentach

Przed podjęciem decyzji trzeba rozdzielić dwie kwestie: ustalenie kręgu spadkobierców oraz ocenę sytuacji majątkowej spadku. Dokumenty powinny pozwolić odpowiedzieć, z jakiego tytułu dana osoba dziedziczy, kiedy dowiedziała się o powołaniu oraz czy wcześniej ktoś odrzucił spadek.

Należy zebrać przede wszystkim:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy;
• testament, jeżeli został sporządzony;
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo;
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli już istnieją;
• odpisy oświadczeń o odrzuceniu spadku złożonych przez osoby dziedziczące wcześniej;
• korespondencję z sądu, banku, firmy pożyczkowej, windykatora lub komornika;
• umowy kredytowe, umowy pożyczek, ugody, nakazy zapłaty i tytuły wykonawcze;
• dokumenty dotyczące nieruchomości, pojazdów, rachunków bankowych i innych składników majątku;
• informacje o ewentualnych współdłużnikach, poręczycielach i zabezpieczeniach;
• dowody wskazujące, kiedy spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu do spadku.

W piśmie od wierzyciela należy sprawdzić oznaczenie stron, wysokość należności głównej, odsetki, koszty, numer umowy, datę wymagalności oraz wskazaną podstawę odpowiedzialności spadkobiercy. Jeżeli sprawa znajduje się u komornika, trzeba ustalić, jaki tytuł wykonawczy stanowi podstawę egzekucji i przeciwko komu została nadana klauzula wykonalności.

Jakie działania podjąć krok po kroku

Krok 1: ustal podstawę dziedziczenia

Najpierw trzeba ustalić, czy dziedziczenie wynika z testamentu, czy z ustawy. Sama śmierć członka rodziny nie zawsze powoduje natychmiastowe powołanie każdej spokrewnionej osoby. Dalszy krewny może zostać powołany dopiero po odrzuceniu spadku przez osoby znajdujące się przed nim w kolejności dziedziczenia.

Krok 2: oblicz termin 6 miesięcy

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to data śmierci spadkodawcy.

Spadkobierca ustawowy należący do najbliższego kręgu zazwyczaj wie o swoim powołaniu od chwili, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy i braku testamentu zmieniającego porządek dziedziczenia. Dalszy spadkobierca może dowiedzieć się o powołaniu dopiero wtedy, gdy osoba dziedzicząca przed nim odrzuci spadek. Przy testamencie znaczenie może mieć chwila uzyskania wiarygodnej informacji o jego treści.

Do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Oświadczenie może zostać faktycznie odebrane później, jeżeli wniosek został prawidłowo wniesiony w terminie.

Krok 3: wybierz sąd albo notariusza

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. W postępowaniu sądowym właściwy może być sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Oświadczenie może być również złożone w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku przed sądem spadku.

Osoba przebywająca za granicą może skorzystać z czynności konsularnej polegającej na poświadczeniu podpisu, ale samo poświadczenie podpisu nie zastępuje prawidłowego przedłożenia oświadczenia właściwemu sądowi. Trzeba zatem dokładnie sprawdzić wymogi procedury i nie poprzestawać na samej wizycie w konsulacie.

Krok 4: przygotuj treść oświadczenia i załączniki

Oświadczenie powinno jednoznacznie wskazywać spadkodawcę, datę i miejsce jego śmierci, tytuł powołania do spadku oraz decyzję o odrzuceniu spadku. Należy podać znanych spadkobierców ustawowych i testamentowych oraz informacje o testamentach, jeżeli składający o nich wie.

Do wniosku sądowego najczęściej dołącza się odpis aktu zgonu, dokumenty wskazujące pokrewieństwo, odpisy dla uczestników oraz potwierdzenie wniesienia opłaty. Zakres wymaganych załączników może zależeć od sytuacji rodzinnej i od tego, czy wcześniej złożono już inne oświadczenia spadkowe.

Krok 5: ustal skutki dla dzieci

Przed odrzuceniem spadku należy sprawdzić, czy wskutek tej czynności do dziedziczenia zostaną powołane dzieci odrzucającego. W takim przypadku termin dotyczący dzieci trzeba kontrolować oddzielnie. Nie wystarczy, że rodzic odrzucił spadek wyłącznie we własnym imieniu.

Od 15 listopada 2023 r. nie zawsze jest konieczne wcześniejsze zezwolenie sądu na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego. Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzic wykonujący władzę rodzicielską może odrzucić spadek w imieniu dziecka za zgodą drugiego rodzica wykonującego władzę rodzicielską albo rodzice mogą dokonać czynności wspólnie. Dodatkowym warunkiem ustawowym jest odrzucenie spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka, chyba że nie mają oni zdolności do czynności prawnych.

Zezwolenie sądu nadal może być potrzebne między innymi wtedy, gdy rodzice nie są zgodni, dziecko dziedziczy z innej przyczyny niż wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica albo nie są spełnione pozostałe warunki ustawowe. Właściwość sądu i tryb postępowania należy ocenić na podstawie konkretnej sytuacji rodzinnej.

Krok 6: złóż oświadczenie za małoletnie dziecko

Jeżeli zezwolenie sądu nie jest wymagane, rodzice mogą złożyć oświadczenie w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem, wykazując spełnienie ustawowych warunków. Należy przygotować dokumenty dotyczące odrzucenia spadku przez rodzica, sytuacji pozostałych zstępnych oraz zakresu władzy rodzicielskiej.

Jeżeli zezwolenie jest konieczne, trzeba odpowiednio wcześnie wszcząć postępowanie. Wniosek powinien opisywać skład i zadłużenie spadku, relację potencjalnych aktywów do pasywów oraz przyczyny, dla których odrzucenie spadku leży w interesie dziecka. Dołącza się dokumenty potwierdzające twierdzenia, w szczególności wezwania do zapłaty, informacje o egzekucjach i dokumenty dotyczące majątku zmarłego.

Krok 7: sprawdź, co nastąpi po odrzuceniu spadku przez dzieci

Jeżeli małoletnie dziecko skutecznie odrzuci spadek, należy ustalić, czy do dziedziczenia zostaną powołani kolejni zstępni albo inni krewni. W rodzinach wielopokoleniowych odrzucenie spadku może powodować przechodzenie powołania na dalsze osoby. Każda z nich ma własną sytuację prawną i własny termin liczony od uzyskania wiedzy o powołaniu.

Krok 8: po terminie oceń możliwość uchylenia się od skutków prawnych

Spadkobierca, który nie złożył oświadczenia w terminie pod wpływem błędu lub groźby, może próbować uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Zgodnie z art. 1019 Kodeksu cywilnego wymaga to złożenia odpowiedniego oświadczenia przed sądem. Uchylenie się od skutków prawnych wymaga zatwierdzenia przez sąd, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy spadek przyjmuje, czy odrzuca.

Nie każdy błąd jest wystarczający. Zazwyczaj musi być istotny i dotyczyć treści czynności prawnej, na przykład rzeczywistego stanu spadku albo podstaw powołania. Sąd ocenia również, czy spadkobierca dochował należytej staranności w ustalaniu sytuacji majątkowej. Bierne oczekiwanie, brak zainteresowania sprawami zmarłego albo nieznajomość przepisów mogą nie wystarczyć.

Na uchylenie się od skutków prawnych błędu lub groźby obowiązują odrębne terminy wynikające z przepisów o wadach oświadczenia woli. W przypadku błędu uprawnienie wygasa co do zasady po roku od jego wykrycia, a w przypadku groźby po roku od chwili ustania stanu obawy. Z tego powodu po stwierdzeniu przekroczenia terminu nie należy odkładać analizy sprawy.

Najczęstsze błędy i terminy

• Liczenie 6 miesięcy zawsze od dnia śmierci. Termin biegnie od dnia uzyskania wiedzy o tytule powołania, co w przypadku dalszych spadkobierców może nastąpić później.
• Przekonanie, że odrzucenie spadku przez rodzica obejmuje także dzieci. Rodzic składa oświadczenie we własnym imieniu, a odrębna czynność może być potrzebna w imieniu każdego małoletniego dziecka.
• Oczekiwanie na pełną listę wierzycieli. Termin nie zaczyna biec dopiero po poznaniu wysokości wszystkich zobowiązań.
• Odrzucenie spadku bez sprawdzenia dalszej kolejności dziedziczenia. Może to spowodować powołanie dzieci, wnuków albo dalszych krewnych.
• Założenie, że zezwolenie sądu dla dziecka nigdy nie jest potrzebne. Uproszczona procedura dotyczy tylko przypadków spełniających ustawowe warunki.
• Założenie, że zezwolenie sądu jest zawsze potrzebne. Po zmianie przepisów w wielu typowych sprawach rodzice mogą działać bez wcześniejszego postępowania opiekuńczego.
• Wysłanie niepodpisanego pisma albo samej informacji o zamiarze odrzucenia spadku. Konieczne jest złożenie formalnego oświadczenia w wymaganej formie albo terminowego wniosku o jego odebranie.
• Przekonanie, że można odrzucić spadek na rzecz wskazanej osoby. Odrzucenie wywołuje skutki wynikające z przepisów o kolejności dziedziczenia i nie pozwala samodzielnie wybrać kolejnego spadkobiercy.
• Ignorowanie nakazu zapłaty lub pisma komorniczego. Odrzucenie spadku, ograniczenie odpowiedzialności i obrona w postępowaniu sądowym lub egzekucyjnym to odrębne zagadnienia proceduralne.
• Automatyczne uznanie, że upływ 6 miesięcy oznacza nieograniczoną odpowiedzialność. Brak oświadczenia prowadzi co do zasady do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

FAQ

Czy można odrzucić tylko długi, a zachować majątek?

Nie. Odrzucenie dotyczy całego spadku. Spadkobierca nie może zachować mieszkania, samochodu lub pieniędzy, a odrzucić wyłącznie kredytów i innych zobowiązań.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy na odrzucenie spadku?

Termin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Dla najbliższego spadkobiercy może to być dzień uzyskania informacji o śmierci, natomiast dla dalszego krewnego często jest to dzień uzyskania wiadomości o odrzuceniu spadku przez osoby dziedziczące wcześniej.

Czy termin biegnie dopiero od otrzymania wezwania do zapłaty?

Nie. Uzyskanie informacji o długu nie jest tym samym co uzyskanie informacji o powołaniu do spadku. Wezwanie do zapłaty otrzymane po kilku miesiącach nie rozpoczyna automatycznie nowego terminu do odrzucenia spadku.

Co się stanie, jeżeli nie odrzucę spadku w terminie?

Brak oświadczenia oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku, ale konieczne może być sporządzenie wykazu lub spisu inwentarza oraz prawidłowe rozliczenie z wierzycielami.

Czy po odrzuceniu spadku przeze mnie moje dzieci również są bezpieczne?

Nie automatycznie. Po odrzuceniu spadku przez rodzica dzieci mogą zostać powołane do dziedziczenia w jego miejsce. Wtedy trzeba odrębnie złożyć oświadczenie w ich imieniu albo świadomie przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy zawsze trzeba uzyskać zgodę sądu na odrzucenie spadku za dziecko?

Nie. W typowym przypadku, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice są zgodni i spełnione są pozostałe warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wcześniejsze zezwolenie sądu nie jest wymagane. W innych sytuacjach zezwolenie może być konieczne.

Czy można odrzucić spadek na rzecz brata albo innej wskazanej osoby?

Nie. Spadkobierca może odrzucić spadek, ale nie może sam wskazać osoby, która ma wejść w jego miejsce. Dalszy krąg spadkobierców wynika z testamentu oraz przepisów o dziedziczeniu.

Czy można odrzucić spadek po upływie 6 miesięcy?

Tylko wyjątkowo. Jeżeli niezłożenie oświadczenia nastąpiło pod wpływem istotnego błędu albo groźby, można złożyć do sądu wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych. Trzeba udowodnić podstawę uchylenia, dochować odrębnego terminu oraz jednocześnie oświadczyć, czy spadek jest przyjmowany, czy odrzucany.

Podsumowanie

Przy zadłużonym spadku najważniejsze jest szybkie ustalenie podstawy dziedziczenia, daty uzyskania wiedzy o powołaniu oraz osób, które mogą wejść do spadku po jego odrzuceniu. Termin 6 miesięcy dotyczy każdego spadkobiercy osobno i nie powinien być liczony wyłącznie na podstawie daty pierwszego wezwania do zapłaty.

Rodzic odrzucający spadek powinien od razu sprawdzić sytuację swoich dzieci. W wielu sprawach oświadczenie za małoletniego można obecnie złożyć bez zezwolenia sądu, ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków. Jeżeli termin już minął, trzeba ustalić zakres odpowiedzialności wynikający z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza oraz ocenić, czy istnieją dowody pozwalające uchylić się od skutków błędu lub groźby.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1012–1024.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o oświadczeniach dotyczących przyjęcia i odrzucenia spadku.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.