Powództwo osoby trzeciej o zwolnienie rzeczy spod egzekucji

Powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, nazywane również powództwem ekscydencyjnym albo interwencyjnym, nie służy do kwestionowania samego długu. Jego celem jest wykazanie, że wierzyciel prowadzi egzekucję do składnika, do którego osobie trzeciej przysługuje prawo wyłączające lub ograniczające możliwość egzekucji.

Najważniejsze są trzy elementy: właściwy środek prawny, zachowanie miesięcznego terminu oraz dowody pozwalające jednoznacznie połączyć zajęty przedmiot z prawem powoda. Jeżeli przedmiot może zostać szybko sprzedany, równie istotne jest zabezpieczenie roszczenia na czas procesu.

Kiedy stosuje się powództwo osoby trzeciej o zwolnienie rzeczy spod egzekucji?

Kto może wystąpić z powództwem z art. 841 K.p.c.?

Z pozwem występuje osoba trzecia, czyli podmiot, który nie jest dłużnikiem objętym tytułem wykonawczym, ale którego prawo zostało naruszone przez skierowanie egzekucji do określonego przedmiotu. Powodem może być osoba fizyczna, przedsiębiorca, spółka, współwłaściciel albo inny podmiot, jeżeli potrafi wykazać własne prawo do zajętej rzeczy, nieruchomości, wierzytelności lub innego prawa majątkowego.

Najczęściej podstawą żądania jest własność albo współwłasność. Ochronie mogą jednak podlegać również inne prawa majątkowe, jeżeli ich treść rzeczywiście pozostaje w sprzeczności z prowadzeniem egzekucji. Samo twierdzenie, że rzecz była używana przez powoda albo że dłużnik obiecał ją zwrócić, zwykle nie wystarczy. Sąd bada konkretny tytuł prawny i jego skuteczność wobec wierzyciela.

Typowe sytuacje

• komornik zajął samochód należący do rodzica, partnera, pracodawcy albo leasingodawcy, ponieważ znajdował się u dłużnika;
• zajęto maszyny, narzędzia lub wyposażenie należące do innej firmy, które dłużnik jedynie wynajmował, dzierżawił albo przechowywał;
• egzekucję skierowano do nieruchomości lub udziału, do którego prawo przysługuje osobie niebędącej dłużnikiem;
• zajęto środki pieniężne lub wierzytelność, które osoba trzecia może zidentyfikować i wykazać jako własne;
• małżonek dłużnika twierdzi, że zajęty składnik należy do jego majątku osobistego, a nie do majątku podlegającego egzekucji.

Kiedy potrzebny jest inny środek prawny?

Powództwo z art. 841 K.p.c. nie jest właściwe, gdy zarzuty podnosi sam dłużnik przeciwko obowiązkowi wynikającemu z tytułu wykonawczego. Dłużnik może potrzebować powództwa opozycyjnego, skargi na czynności komornika, zażalenia albo innego środka zależnego od rodzaju uchybienia. Skarga na czynność komornika dotyczy przede wszystkim prawidłowości działania organu egzekucyjnego, natomiast powództwo osoby trzeciej służy merytorycznej ochronie prawa do zajętego przedmiotu.

W przypadku zajęcia ruchomości przedstawienie komornikowi niebudzącego wątpliwości dowodu na piśmie, że rzecz nie stanowi własności dłużnika, może w określonych sytuacjach doprowadzić do umorzenia egzekucji w odpowiednim zakresie. Nie należy jednak zakładać, że sama korespondencja z komornikiem zawsze zastąpi pozew. Jeżeli miesięczny termin biegnie, bezpieczne działanie wymaga równoległego przygotowania powództwa.

Kogo należy pozwać?

Pozew zawsze kieruje się przeciwko wierzycielowi prowadzącemu egzekucję. Jeżeli dłużnik zaprzecza prawu osoby trzeciej, zgodnie z art. 841 § 2 K.p.c. trzeba pozwać również dłużnika. Przed wniesieniem pozwu warto więc uzyskać od dłużnika pisemne stanowisko: czy uznaje własność lub inne prawo powoda, czy też je kwestionuje.

Jeżeli egzekucję prowadzi kilku wierzycieli, trzeba przeanalizować, których postępowań dotyczy żądanie. Wyrok zwalniający przedmiot powinien odpowiadać rzeczywistemu zakresowi egzekucji, a pominięcie wierzyciela może nie zapewnić pełnej ochrony.

Jakie dokumenty przygotować?

W tego rodzaju sprawie dokumenty często decydują o wyniku. Powód powinien wykazać nie tylko, że przysługuje mu określone prawo, ale również że dotyczy ono dokładnie tego przedmiotu, który został zajęty. Sam dokument własności bez możliwości identyfikacji rzeczy może być niewystarczający.

Dokumenty dotyczące egzekucji

• zawiadomienie o zajęciu, protokół zajęcia albo odpis czynności komornika;
• sygnaturę sprawy egzekucyjnej i dane komornika;
• oznaczenie wierzyciela i dłużnika;
• opis zajętego przedmiotu, numer rejestracyjny, numer seryjny, numer księgi wieczystej, numer rachunku albo inne dane identyfikacyjne;
• informację o planowanej licytacji, sprzedaży lub innym terminie, który może spowodować nieodwracalne skutki;
• datę, w której osoba trzecia dowiedziała się o zajęciu i naruszeniu swojego prawa.

Dowody prawa do zajętego przedmiotu

• umowę sprzedaży, fakturę, rachunek, potwierdzenie przelewu lub dowód zapłaty;
• umowę leasingu, najmu, dzierżawy, użyczenia, przechowania albo inny dokument wyjaśniający, dlaczego rzecz znajdowała się u dłużnika;
• dowód rejestracyjny, kartę pojazdu, polisę, dokumentację serwisową lub ewidencję środka trwałego;
• odpis księgi wieczystej, akt notarialny, postanowienie spadkowe albo dokument dotyczący udziału w nieruchomości;
• korespondencję z dłużnikiem i wierzycielem, w tym wezwanie do zwolnienia przedmiotu;
• zdjęcia numerów seryjnych, tabliczek znamionowych, cech indywidualnych i miejsca przechowywania rzeczy;
• zeznania świadków, gdy dokumentacja nie wyjaśnia wszystkich okoliczności nabycia lub wydania rzeczy.

Jak napisać pozew o zwolnienie przedmiotu od egzekucji?

Pozew musi spełniać ogólne wymagania pisma procesowego oraz szczególne wymagania pozwu. Powinien być możliwie precyzyjny, ponieważ sąd nie może samodzielnie domyślać się, jaki przedmiot ma zostać zwolniony, z której egzekucji i na jakiej podstawie.

Elementy formalne pozwu

W pozwie należy wskazać przede wszystkim:

1. sąd właściwy rzeczowo i miejscowo;
2. dane powoda, jego adres oraz PESEL albo odpowiedni numer identyfikacyjny;
3. dane wierzyciela jako pozwanego, a w razie potrzeby także dane dłużnika;
4. wartość przedmiotu sporu;
5. dokładne żądanie zwolnienia oznaczonego przedmiotu od egzekucji prowadzonej przez wskazanego komornika pod określoną sygnaturą;
6. wniosek o zasądzenie kosztów procesu;
7. opis faktów: nabycia prawa, objęcia rzeczy przez dłużnika, zajęcia i daty uzyskania wiadomości o naruszeniu;
8. dowody przyporządkowane do poszczególnych faktów;
9. informację o próbie pozasądowego rozwiązania sporu albo wyjaśnienie, dlaczego jej nie podjęto;
10. podpis oraz listę załączników.

Jak sformułować żądanie?

Żądanie powinno wskazywać przedmiot i postępowanie egzekucyjne bez wątpliwości. Przykładowa konstrukcja może polegać na żądaniu zwolnienia od egzekucji konkretnego samochodu oznaczonego marką, modelem, numerem rejestracyjnym i numerem VIN, zajętego w postępowaniu prowadzonym przez określonego komornika pod wskazaną sygnaturą.

W sprawach dotyczących nieruchomości należy podać co najmniej adres, numer księgi wieczystej i zakres prawa, którego dotyczy żądanie. Przy środkach pieniężnych, wierzytelnościach lub innych prawach trzeba precyzyjnie określić ich źródło, wysokość i związek z zajęciem.

Uzasadnienie i wszystkie zarzuty

W uzasadnieniu trzeba przedstawić chronologię zdarzeń i wyjaśnić, dlaczego skierowanie egzekucji do danego przedmiotu narusza prawo powoda. Należy od razu przytoczyć wszystkie zarzuty, które można zgłosić w chwili wniesienia pozwu. Art. 843 § 3 K.p.c. przewiduje rygor utraty możliwości powoływania ich w dalszym postępowaniu.

Nie wystarczy załączyć dokumentów bez wyjaśnienia, co mają wykazać. Przy każdym dowodzie warto wskazać konkretny fakt, na przykład zawarcie umowy, zapłatę ceny, wydanie rzeczy dłużnikowi wyłącznie do używania, tożsamość zajętego przedmiotu albo datę uzyskania informacji o zajęciu.

Wniosek o zabezpieczenie

Wniesienie pozwu nie powoduje automatycznego zawieszenia egzekucji. Jeżeli grozi sprzedaż rzeczy, przeprowadzenie licytacji albo przekazanie wyegzekwowanych środków, należy rozważyć wniosek o zabezpieczenie. Trzeba w nim uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny, czyli wykazać, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania.

Sposób zabezpieczenia powinien odpowiadać zagrożeniu. Może nim być w szczególności czasowe wstrzymanie czynności dotyczących konkretnego przedmiotu, zakaz jego sprzedaży albo inne rozwiązanie, które sąd uzna za odpowiednie. Wniosek powinien wyraźnie wskazywać, co ma zostać wstrzymane i dlaczego ochrona jest pilna.

Czego unikać?

• ogólnego żądania zwolnienia całego majątku bez oznaczenia zajętego przedmiotu;
• pozwania wyłącznie komornika zamiast wierzyciela;
• oparcia sprawy tylko na oświadczeniu dłużnika bez dokumentów i obiektywnych dowodów;
• pominięcia daty uzyskania wiadomości o naruszeniu prawa;
• zwlekania z pozwem do czasu rozpoznania nieformalnej prośby przez wierzyciela;
• zakładania, że samo wniesienie pozwu zatrzyma licytację;
• przedstawiania nowych podstaw dopiero po odpowiedzi pozwanego, mimo że były znane wcześniej.

Terminy i koszty – kiedy działać i co grozi za zwłokę?

Miesięczny termin na wniesienie powództwa

Zgodnie z art. 841 § 3 K.p.c. powództwo można wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa, chyba że przepis odrębny przewiduje inny termin. W praktyce trzeba ustalić moment, w którym osoba trzecia uzyskała wiarygodną wiadomość, że egzekucję skierowano do przedmiotu naruszającego jej prawo.

Jest to termin prawa materialnego o charakterze prekluzyjnym. Jego przekroczenie prowadzi co do zasady do oddalenia powództwa i nie podlega przywróceniu na zasadach właściwych dla terminów procesowych. Z tego powodu negocjacje z wierzycielem, korespondencja z komornikiem albo oczekiwanie na dodatkowy dokument nie powinny opóźniać wniesienia pozwu.

Przy zajęciu ruchomości obowiązuje szczególna regulacja: jeżeli osoba trzecia złożyła skargę na zajęcie, miesięczny termin do wniesienia powództwa zaczyna biec od dnia doręczenia jej postanowienia oddalającego skargę. Zastosowanie tej zasady trzeba jednak ocenić na podstawie rzeczywistego przebiegu sprawy, a nie samego wysłania dowolnego pisma do komornika.

Właściwy sąd

Powództwo wnosi się do sądu rzeczowo właściwego, w którego okręgu prowadzi się egzekucję. Miejsce prowadzenia egzekucji ustala się według przepisów określających właściwość miejscową organu egzekucyjnego, także wtedy, gdy wierzyciel wybrał komornika spoza zwykłej właściwości.

Co do zasady sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 100 000 zł. Gdy wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy, o ile nie zachodzi szczególny wyjątek ustawowy.

Wartość przedmiotu sporu i opłata

Powód musi oznaczyć wartość przedmiotu sporu w złotych. Powinna ona odpowiadać ekonomicznej wartości ochrony dochodzonej w sprawie, z uwzględnieniem wartości zajętego przedmiotu i zakresu egzekucji. Jeżeli sposób ustalenia wartości jest nieoczywisty, trzeba go krótko wyjaśnić w pozwie, ponieważ sąd może tę wartość sprawdzić.

Aktualne zasady opłaty od pozwu są następujące:

• przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł pobiera się opłatę stałą według ustawowych przedziałów wartości;
• przy wartości ponad 20 000 zł do 40 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu;
• przy wartości przedmiotu sporu ponad 40 000 zł w sprawie o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji pobiera się opłatę stałą w kwocie 2000 zł.

Do kosztów mogą dojść wydatki na pełnomocnika, tłumaczenia, opinię biegłego albo inne dowody. Strona przegrywająca może zostać zobowiązana do zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z wymaganym oświadczeniem majątkowym.

Co dalej po złożeniu pozwu?

Po wniesieniu pozwu sąd bada jego opłatę i warunki formalne. Braki mogą skutkować wezwaniem do uzupełnienia. Następnie odpis pozwu jest doręczany pozwanemu wierzycielowi oraz dłużnikowi, jeżeli został pozwany. Pozwani mogą uznać żądanie, zakwestionować prawo powoda, podważyć dokumenty albo podnieść zarzut przekroczenia terminu.

Stanowisko wierzyciela i dłużnika

Wierzyciel może zgodzić się na zwolnienie przedmiotu i złożyć odpowiedni wniosek w egzekucji. W takim przypadku trzeba rozstrzygnąć, czy cel procesu został osiągnięty, czy powództwo należy cofnąć oraz kto powinien ponieść koszty. Znaczenie ma między innymi to, czy wierzyciel został wcześniej wezwany do dobrowolnego zwolnienia przedmiotu i czy miał realną możliwość zbadania dowodów.

Jeżeli pozwany kwestionuje własność albo autentyczność dokumentów, sąd przeprowadza postępowanie dowodowe. Może przesłuchać strony i świadków, zażądać dokumentów, dokonać oględzin albo powołać biegłego. Powód powinien reagować na zarzuty konkretnie, ale nie może liczyć na późniejsze uzupełnienie podstaw, które znał już w chwili wniesienia pozwu.

Samo postępowanie sądowe nie zatrzymuje komornika

Do czasu udzielenia zabezpieczenia albo podjęcia odpowiedniej czynności przez wierzyciela egzekucja może być kontynuowana. Dlatego trzeba przekazać komornikowi informację o wniesieniu pozwu i ewentualnym postanowieniu zabezpieczającym, ale sama kopia pozwu nie jest równoznaczna z nakazem wstrzymania czynności.

Jeżeli sprawa dotyczy nieruchomości, szczególne znaczenie ma etap opisu i oszacowania, wyznaczenia licytacji, przybicia i przysądzenia własności. Po sprzedaży możliwość uzyskania skutecznego zwolnienia konkretnego przedmiotu może zostać poważnie ograniczona albo utracona, a ochrona może wymagać rozważenia innych roszczeń. Zabezpieczenie należy więc przygotować przed zdarzeniem, którego skutków nie da się łatwo odwrócić.

Możliwe rozstrzygnięcia

• Uwzględnienie powództwa – sąd zwalnia wskazany przedmiot od egzekucji w zakresie objętym wyrokiem.
• Oddalenie powództwa – gdy powód nie wykazał prawa, egzekucja go nie narusza, pozwano niewłaściwe podmioty albo przekroczono termin.
• Umorzenie postępowania – na przykład po skutecznym cofnięciu pozwu, gdy wierzyciel wcześniej zwolnił przedmiot i dalsze prowadzenie sprawy stało się zbędne.

Po prawomocnym uwzględnieniu powództwa wyrok stanowi podstawę do wyłączenia przedmiotu z egzekucji. Trzeba przekazać go organowi prowadzącemu postępowanie i dopilnować wykonania rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie egzekucyjnej.

FAQ

Czy najpierw trzeba wezwać wierzyciela do zwolnienia rzeczy?

Nie jest to ogólny warunek dopuszczalności pozwu, ale pisemne wezwanie może doprowadzić do szybszego zakończenia sprawy i mieć znaczenie dla rozliczenia kosztów. Nie wolno jednak dopuścić, aby przez oczekiwanie na odpowiedź upłynął miesięczny termin.

Czy można pozwać komornika?

W powództwie z art. 841 K.p.c. pozwanym jest wierzyciel, a gdy dłużnik zaprzecza prawu powoda – także dłużnik. Komornik prowadzący egzekucję nie jest co do zasady pozwanym w tej sprawie.

Czy skarga na czynności komornika zastępuje powództwo?

Nie. Skarga i powództwo pełnią inne funkcje. Przy skardze osoby trzeciej na zajęcie ruchomości szczególny przepis może przesunąć początek miesięcznego terminu do dnia doręczenia postanowienia oddalającego skargę, ale nie oznacza to, że każda skarga zastępuje pozew o zwolnienie od egzekucji.

Czy wniesienie pozwu zatrzymuje licytację?

Nie automatycznie. Potrzebne jest zabezpieczenie udzielone przez sąd, odpowiedni wniosek wierzyciela albo inna podstawa wstrzymania czynności. Przy wyznaczonej licytacji trzeba działać niezwłocznie.

Czy można przywrócić miesięczny termin?

Co do zasady nie. Termin z art. 841 § 3 K.p.c. jest terminem prawa materialnego, a nie zwykłym terminem procesowym. Jego przekroczenie może prowadzić do oddalenia powództwa niezależnie od siły dowodów własności.

Co zrobić, gdy nie mam faktury ani umowy?

Brak jednego dokumentu nie zawsze przekreśla sprawę, ale trzeba zbudować spójny zestaw innych dowodów: przelewy, korespondencję, dokumentację serwisową, zdjęcia, ewidencję majątkową i zeznania świadków. Im bardziej wartościowy przedmiot, tym większe znaczenie ma obiektywna dokumentacja nabycia.

Czy powództwo można wnieść po sprzedaży zajętej rzeczy?

Po sprzedaży przedmiotu osiągnięcie celu powództwa o jego zwolnienie może stać się niemożliwe albo znacznie trudniejsze. Trzeba wtedy zbadać etap egzekucji, status uzyskanej sumy i możliwość innych roszczeń. Nie należy czekać ze złożeniem pozwu i wniosku o zabezpieczenie do zakończenia sprzedaży.

Czy rejestracja samochodu na moje nazwisko wystarczy?

Dowód rejestracyjny jest ważnym dokumentem, ale nie zawsze przesądza o własności. Sąd może badać umowę nabycia, zapłatę ceny, źródło środków, wydanie pojazdu i inne okoliczności. Najbezpieczniej przedstawić pełny ciąg dokumentów.

Podsumowanie

Osoba trzecia, której prawo narusza zajęcie, powinna najpierw ustalić datę rozpoczęcia miesięcznego terminu, wierzyciela, stanowisko dłużnika i dokładny etap egzekucji. Następnie trzeba zgromadzić dowody identyfikujące przedmiot oraz prawo powoda, prawidłowo oznaczyć sąd i strony, obliczyć wartość przedmiotu sporu i wnieść opłacony pozew.

Jeżeli istnieje ryzyko sprzedaży rzeczy lub nieruchomości, sam pozew nie wystarczy – konieczny może być dobrze uzasadniony wniosek o zabezpieczenie. Wynik sprawy zależy od treści prawa, dat, dokumentów oraz tego, czy prawo powoda jest skuteczne wobec wierzyciela prowadzącego egzekucję.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 17, art. 19, art. 126, art. 126¹, art. 128, art. 187, art. 730, art. 730¹, art. 755, art. 841, art. 843 i art. 845.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13 i art. 13c.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2007 r., sygn. akt III CZP 57/07 – charakter terminu z art. 841 § 3 K.p.c.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2016 r., sygn. akt IV CSK 266/16 – zakres praw chronionych powództwem z art. 841 K.p.c.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.