Opublikowane: 17.09.2009

Autor: Karol Jokiel

Zasady ponoszenia kosztów procesu w postępowaniu cywilnym

Artykuł omawia główne zasady, jakie obowiązują przy rozdziale kosztów postępowania w procesie cywilnym.

Niebagatelne znaczenie dla każdego, kto występuje w postępowaniu cywilnym w charakterze strony (jako powód lub pozwany) lub uczestnika postępowania, ma odpowiedź na pytanie: czy, i na jakich zasadach może zostać obciążony kosztami tego postępowania? Jak również: czy, i ewentualnie na jakich zasadach jest obowiązany zwrócić koszty poniesione w toku postępowania przez drugą stronę (innego uczestnika postępowania)? W niniejszym opracowaniu omówimy podstawowe zasady rządzące rozdziałem kosztów w postępowaniu procesowym.

Co do zasady, obowiązek zwrotu kosztów procesu ciąży zwykle na jednej ze stron. O tym, która ze stron zostanie obciążona decyduje sąd w każdej sprawie stosując przepisy art. 98-110 Kodeksu postępowania cywilnego – ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.)

Podstawową zasadą, rządzącą rozdziałem kosztów w postępowaniu procesowym, jest zasada odpowiedzialności za wynik procesu. Zgodnie z przepisem art. 98 K.p.c.: „strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu)”. Warto jeszcze zwrócić uwagę, że w tym przepisie zdefiniowane zostało pojęcie „kosztów procesu” – to koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Mając to na uwadze należy stwierdzić, że koszty procesu z całą pewnością obejmują:

1. koszty sądowe, a więc opłaty sądowe (opłata i opłata kancelaryjna) oraz podlegające zwrotowi wydatki sądowe (np. wynagrodzenie powołanych w sprawie biegłych sądowych),
2. koszty strony występującej osobiście lub przez pełnomocnika niebędącego adwokatem, radcą prawnym, prawnikiem zagranicznym albo rzecznikiem patentowym,
3. koszty zastępstwa procesowego strony przez adwokata, radcę prawnego, prawnika zagranicznego albo rzecznika patentowego.

Przy czym K.p.c. doprecyzowuje dalej, że do niezbędnych kosztów procesu, prowadzonego przez stronę osobiście lub przez pełnomocnika, który nie jest adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym, zalicza się tylko poniesione przez nią koszty sądowe, koszty przejazdów do sądu strony lub jej pełnomocnika oraz równowartość ich zarobku, utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie. Natomiast w wypadku strony reprezentowanej przez adwokata do niezbędnych kosztów procesu zalicza się tylko wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony.

Przegrywającym sprawę jest powód, którego żądanie nie zostało uwzględnione, lub pozwany, którego obrona okazała się nieskuteczna. Za stronę przegrywającą sprawę należy także uważać pozwanego, który w toku procesu spełnił dochodzone od niego świadczenie, czym zaspokoił roszczenie powoda, wymagalne w chwili wytoczenia powództwa (tak wyrok Sądu Najwyższego z 21 lipca 1951 r., C 593/51, OSN 1952, nr 2, poz. 49) jak również powoda, który cofnął pozew.

W razie częściowego tylko uwzględnienia żądań, koszty procesu zostaną przez sąd wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone (według stopnia uwzględnienia i nieuwzględnienia żądań). Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik przegrał tylko co do nieznacznej części swego żądania albo, gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu (art. 100 K.p.c.).

Od reguły odpowiedzialności za wynik procesu przepisy przewidują wyjątki w postaci zasady zawinienia i zasady słuszności.

Zgodnie z przepisem art. 101 K.p.c., „zwrot kosztów należy się pozwanemu pomimo uwzględnienia powództwa, jeżeli nie dał powodu do wytoczenia sprawy i uznał przy pierwszej czynności procesowej żądanie pozwu”. W świetle orzecznictwa sądowego, pozwany nie daje powodu do wytoczenia powództwa, jeżeli jego stosunek wobec roszczenia powoda, oceniony zgodnie z doświadczeniem życiowym, usprawiedliwia wniosek, że powód uzyskałby zaspokojenie swego roszczenia bez wytoczenia powództwa (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1961 r., 4 CZ 23/61, OSN 1962, nr 5, poz. 121).

Podobny cel, jak w przypadku przepisu art. 101 K.p.c., przyświecał ustawodawcy przy formułowaniu treści przepisu art. 103 K.p.c. – „niezależnie od wyniku sprawy sąd może włożyć na stronę lub interwenienta obowiązek zwrotu kosztów, wywołanych ich niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem”. Chodzi tu zwłaszcza o koszty powstałe wskutek uchylenia się przez stronę od wyjaśnień lub złożenia wyjaśnień niezgodnych z prawdą, zatajenia lub opóźnionego powołania dowodów, a także nieusprawiedliwionej odmowy poddania się mediacji, na którą strona uprzednio wyraziła zgodę.

Wyjątkiem od zasady odpowiedzialności za wynik sprawy (art. 98 K.p.c.) jest zasada słuszności, uregulowana w przepisie art. 102 K.p.c., zgodnie z którym w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów, albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. K.p.c. nie konkretyzuje pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi. W szczególności można uznać za sprzeczne z zasadami słuszności – i nie obciążyć pełnymi kosztami strony przegrywającej sprawę – żądanie zapłaty kosztów procesu zgłoszone przez przeciwnika, który swym niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem wywołał proces i koszty połączone z prowadzeniem tego procesu (postanowienie Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 1981 r., II CZ 98/81, OSNCP 1982, nr 2-3, poz. 36).

Na marginesie należy wskazać, że sąd może również od świadka, biegłego, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego – po ich wysłuchaniu – zasądzić zwrot kosztów wywołanych ich rażącą winą. Do zachowań objętych zakresem tego przepisu można przykładowo zaliczyć:

• nieusprawiedliwione niestawiennictwo świadka,
• samowolne oddalenie się świadka z sądu,
• nieuzasadnioną odmowę zeznań lub przyrzeczenia,
• nieusprawiedliwione niestawiennictwo biegłego, nieuzasadnioną odmowę złożenia przyrzeczenia lub opinii albo nieusprawiedliwione złożenie opinii.

Sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji (art. 108 K.p.c.).

Roszczenie strony uprawnionej o zwrot kosztów procesu wygasa, jeśli strona najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia nie złoży sądowi spisu kosztów albo nie zgłosi wniosku o przyznanie kosztów według norm przepisanych. Jednakże o kosztach należnych stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego sąd orzeka z urzędu (art. 109 K.p.c.).

Nieco odmienne od opisanych tu, są zasady rozdziału kosztów procesu, które obowiązują w postępowaniu z zakresu prawa pracy oraz ubezpieczeń społecznych.

Oceń przydatność tekstu: Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu: Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku