Opublikowane: 31.08.2010

Autor: Łukasz Poczyński

Wyzbywanie się majątku przez dłużnika – co może zrobić wierzyciel?

W 2008 r. pożyczyłam pieniądze przyjacielowi. Na szczęście coś mnie tknęło i sporządziłam na tę okoliczność umowę, którą on podpisał. Dotąd nie zwrócił mi ani złotówki, wciąż zasłania się chwilowymi trudnościami. Ostatnio dowiedziałam się, że kilka miesięcy temu przepisał dom i samochód na córkę, natomiast z żoną podpisał rozdzielność majątkową. Czy jeśli udowodnię, że w czasie zaciągania długu był właścicielem tych ruchomości, a pozbył się ich, żeby uciec od długu, uda mi się odzyskać moją należność? Z tego co wiem, jego córka chce teraz sprzedać dom, czy mogę od niej domagać się spłaty długu, a jeśli się nie zgodzi, zablokować sprzedaż domu?

W przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z nielojalnym i nieuczciwym zachowaniem dłużnika, który w celu utrudnienia lub uniemożliwienia skutecznej egzekucji długu zawarł umowę majątkową małżeńską (umowa o rozdzielności majątkowej) oraz wyzbywa się majątku.

Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa).

Skutek umowy ustanawiającej rozdzielność jest taki, że zniesiona zostaje wspólność majątkowa i powstają dwa odrębne majątki, którymi zarządzają samodzielnie małżonkowie.

Co do rozdzielności majątkowej, chcę też zaznaczyć, że zasadniczo zawarcie takiej umowy przez małżonków nie ma wpływu na odpowiedzialność za zobowiązania zawarte przed dniem podpisania takiej umowy. Co do zasady nie działa ona bowiem wstecz, ale na przyszłość.

Rozdzielność majątkowa spisana przez notariusza, wyłączająca lub ograniczająca wspólność majątkową małżeńską nie jest więc sposobem na ucieczkę przed wierzycielami. Jeśli chodzi o długi małżonków, umowa o rozdzielności majątkowej ma znaczenie zasadniczo tylko dla długów, które powstaną dopiero po jej podpisaniu.

Na marginesie trzeba dodać, że umowa majątkowa małżeńska jest skuteczna wobec innych osób, jeśli jej zawarcie oraz jej rodzaj były im wiadome. Jeśli nie – pozycja tych osób względem małżonków, a chodzi przede wszystkim o możliwość ściągnięcia długów, będzie taka, jak gdyby małżonków łączyła wspólność ustawowa. W razie sporu ciężar udowodnienia, że dana osoba wiedziała o umowie i jej rodzaju (np. że umowa wprowadza całkowitą rozdzielność), spoczywa na małżonkach. Wierzyciel musi mieć wiedzę na ten temat zasadniczo w chwili zawierania umowy.

Mimo zaciągniętych zobowiązań dłużnik może swobodnie rozporządzać swoim majątkiem. Może się jednak zdarzyć, że celowo zacznie „przerzucać” własność należących do niego składników majątkowych, aby uniknąć ich zajęcia w razie ewentualnego postępowania egzekucyjnego. Skutek często jest taki, że dłużnik staje się niewypłacalny, a wierzyciel traci jakiekolwiek szanse na odzyskanie należności. Istnieją jednak środki prawne pozwalające złagodzić ryzyko niewypłacalności dłużnika.

Na pierwszym miejscu warto zwrócić uwagę na instytucję skargi pauliańskiej.

Stosownie do art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Według § 2 art. 527 Kodeksu postępowania cywilnego, czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności.

Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Przepis ten znalazłby prawdopodobnie zastosowanie w Pani sprawie, gdyż z listu wynika, iż dłużnik przeniósł (zakładam, że w formie darowizny) własność nieruchomości i samochodu na swoją córkę.

Ponadto warto zwrócić uwagę na treść art. 528 K.c. zgodnie z którym, jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Uznania za bezskuteczną czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli nie można żądać po upływie lat 5 od daty tej czynności.

Skargę składa się w formie pozwu przeciwko osobie trzeciej, która nabyła od dłużnika majątek lub jego część, bądź została przez niego obdarowana tym majątkiem.

Skutki wyroku sądowego uznającego daną czynność prawną dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela (np. darowanie nieruchomości) są takie, że wierzyciel będzie mógł przeprowadzić postępowanie egzekucyjne z majątku, którego dłużnik się wyzbył. Mimo więc, iż w świetle prawa dany majątek np. nieruchomość, nie będzie już własnością dłużnika, lecz stanowić będzie własność osoby trzeciej, komornik będzie mógł prowadzić egzekucję z tego majątku.

Warto też pamiętać o możliwości pociągnięcia niesolidnego dłużnika do odpowiedzialności karnej. Mam tu na myśli przede wszystkim art. 286 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym „kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”.

Dla bytu tego przestępstwa niezbędne jest, aby celem sprawcy było osiągnięcie korzyści majątkowej, i to niezależnie od źródła jej pochodzenia; korzyść ta nie musi więc pochodzić od osoby, wobec której sprawca kieruje przewidziane tym przepisem działanie. Może ją uzyskać od innej osoby za pośrednictwem tej, na którą próbuje wpłynąć. Ustawowe znamię, stanowiące skutek przestępstwa oszustwa, określonego w art. 286 § 1 K.k., wypełnione zostaje wtedy, gdy sprawca, działając w sposób opisany w tym przepisie, doprowadza inną osobę do rozporządzenia mieniem, które jest niekorzystne z punktu widzenia interesów tej osoby lub innej osoby pokrzywdzonej. Powstanie szkody w mieniu nie jest koniecznym warunkiem do przyjęcia, że doszło do tak pojmowanego niekorzystnego rozporządzenia.

Pod hipotezę art. 286 § 1 K.k podpadają więc wszyscy pożyczkobiorcy, którzy wzięli pożyczkę bez możliwości spłaty. To znaczy, że każda pożyczka, która została wzięta bez zamiaru spłaty lub sytuacja pożyczkobiorcy uniemożliwia jej spłatę w terminie, powoduje automatyczne ściganie z art. 286 § 1 K.k.

Wskazane jest, aby powiadomiła Pani córkę dłużnika (najlepiej listem poleconym za potwierdzeniem odbioru) o istnieniu długu jej ojca wobec Pani z zaznaczeniem, że rozważa Pani wytoczenie powództwa ze skargi pauliańskiej. Razem z wniesieniem powództwa lub jeszcze przed tym momentem może Pani złożyć do sądu, który będzie rozpatrywał sprawę, wniosek o zabezpieczenie przez sąd powództwa poprzez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości przez syna.

Jeśli sąd uwzględni Pani wniosek, wówczas wyda stosowne postanowienie, na podstawie którego będzie Pani mogła złożyć wniosek o wpis swojego roszczenia do księgi wieczystej przedmiotowej nieruchomości.

Na koniec dodam, że nawet gdyby córce dłużnika udało się zbyć nieruchomość, to istnieją stosowne środki prawne do domagania się od niej spłaty długu. To jednak temat na zupełnie odrębną odpowiedź.

Oceń przydatność tekstu: Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu: Ocena zrozumienia tekstu:

poleć pytanie znajomemu     wersja do druku