Opublikowane: 17.09.2009

Autor: Monika Cieszyńska

Jak bronić się przed działaniami dłużnika zmierzającymi do udaremnienia egzekucji?

W artykule tym omówiona została instytucja skargi pauliańskiej, która może pomóc wierzycielowi mającemu problem z wyegzekwowaniem od nielojalnego dłużnika należnych roszczeń.

Skarga pauliańska, wyrażona w art. 527 Kodeksu cywilnego (dalej w skrócie K.c.), ustanowiona została na rzecz wierzyciela, który został pokrzywdzony celowym zachowaniem dłużnika. To nielojalne zachowanie najczęściej polega na zbyciu jakiegoś elementu majątku, aby wierzyciel nie mógł się z niego zaspokoić, np. darowizna samochodu, nieruchomości na czyjąś rzecz w celu uniemożliwienia ich zajęcia przez komornika.

Dla obrony interesów wierzyciela przed takim zachowaniem dłużnika ustawodawca oddał mu do dyspozycji środki, poprzez które może on żądać uznania za bezskuteczną względem niego – krzywdzącą go czynność prawną. Mowa tu o tzw. bezskuteczności względnej, która polega na uchyleniu skuteczności czynności prawnej względem określonej osoby. Instytucja bezskuteczności względnej nie powoduje zatem nieważności czynności prawnej. Sama czynność prawna pozostaje ważna, natomiast jedynie jej skuteczność wobec konkretnych osób zostaje zakwestionowana, gdyż umowa nie wywoła zamierzonych skutków prawnych.

Na podstawie art. 527 K.c. wierzyciel może żądać uznania, iż skutki wywołane przez zdziałaną między dłużnikiem a inną osobą czynność prawną są bezskuteczne, gdyż dłużnik celowo chciał w ten sposób pokrzywdzić wierzyciela, o czym kontrahent dłużnika wiedział lub na podstawie towarzyszących okoliczności powinien to przewidzieć.

Przykładem może być tu kazus rodzica, który aby uchronić domu przed zajęciem komorniczym, celowo darowuje go swojemu dziecku. Jeśli wierzyciel wykaże, że dłużnik w trakcie powstania zadłużenia był właścicielem tego domu, może żądać od sądu uznania darowizny za bezskuteczną w stosunku do niego i skierować egzekucję do tego domu.

Artykuł 527 K.c. stanowi: „Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć”.

Mając cytat ten na uwadze, należy stwierdzić, iż warunkiem skorzystania ze skargi pauliańskiej jest wykazanie przez wierzyciela łącznie trzech następujących przesłanek:

1. pokrzywdzenie wierzyciela (wierzycieli) polegające na tym, że wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika stał się on niewypłacalny lub stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności,
2. osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową z tej czynności prawnej,
3. działanie dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli i wiedza lub możliwość dowiedzenia się o tym przez osobę trzecią przy zachowaniu należytej staranności.

Legislator ustanowił na rzecz wierzyciela swoiste ułatwienia dowodowe. Mianowicie, jeśli tego rodzaju korzyść majątkową uzyskała osoba pozostająca w bliskim stosunku z dłużnikiem (np. syn, córka, matka, babcia, konkubina, małżonek) lub przedsiębiorca pozostający z nim w stałych kontaktach gospodarczych – wierzyciel nie musi udowadniać, że osoba trzecia wiedziała lub mogła przewidzieć, że dłużnik działa z jego pokrzywdzeniem. Na rzecz wierzyciela działa bowiem domniemanie, że osoba trzecia wiedziała, że dłużnik działa w takiej intencji. Ciężar dowodu został więc przerzucony na osobę trzecią.

Wierzyciel ma również ułatwione zadanie, jeśli osoba trzecia uzyskała korzyść nieodpłatnie (właśnie na skutek darowizny). Może on bowiem żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba trzecia nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Dowodem niewypłacalności dłużnika będzie najczęściej postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na bezskuteczność egzekucji.

W celu uznania nielojalnej czynności prawnej za bezskuteczną, wierzyciel powinien wytoczyć powództwo przed sądem właściwym do rozpoznania spraw cywilnych poprzez wniesienie pozwu. Należy w nim oznaczyć wartość przedmiotu sporu, którą będzie np. wartość rzeczy będącej przedmiotem przedmiotowej czynności prawnej. Jeśli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 75 tys. zł, sądem właściwym będzie sąd rejonowy, gdy wartość ta jest wyższa – sąd okręgowy.

Pozew winien być należycie opłacony – wpisem sądowym w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu. Dodajmy, że za pomocą skargi pauliańskiej dochodzi się roszczeń pieniężnych. Natomiast podstawę dochodzenia roszczeń niepieniężnych stanowi art. 59 K.c.

Pozew należy skierować przeciwko osobie trzeciej, która uzyskała korzyść. W przypadku gdy osoba trzecia rozporządziła już uzyskaną korzyścią, wierzyciel winien wystąpić przeciwko kontrahentowi osoby trzeciej (tzw. dalszej osobie trzeciej).

Jeśli sąd uwzględni powództwo, wówczas wierzyciel będzie mógł prowadzić egzekucję z przedmiotu, który dłużnik zbył osobie trzeciej do wysokości przysługującej mu wierzytelności. Co więcej, wierzyciel będzie mógł zaspokoić się z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami osoby trzeciej.

Należy pamiętać, iż możliwość wniesienia skargi pauliańskiej jest ograniczona w czasie. Termin do wytoczenia powództwa na tej podstawie wynosi 5 lat od daty czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią. Przedawnienie roszczenia oznacza, że pozwany może skutecznie uchylić się od spełnienia świadczenia, podnosząc przed sądem zarzut przedawnienia. Sąd nigdy nie uwzględnia zarzutu przedawnienia z urzędu.

Należy nadto dodać, że dłużnik, który udaremnia egzekucję, może narazić się na odpowiedzialność karną na podstawie art. 300 § 2 Kodeksu karnego: „kto, w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku zajęte lub zagrożone zajęciem, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

Oceń przydatność tekstu: Ocena przydatności tekstu:

Oceń zrozumienie tekstu: Ocena zrozumienia tekstu:

poleć artykuł znajomemu     wersja do druku